Harika bir çalışma! Merhaba sevgili öğrencilerim, ben sizin 5. Sınıf Matematik öğretmeniniz. Bugün sizlerle birlikte çok önemli bir konu olan çevre sorunlarını, bir harita üzerinden inceleyeceğiz. Bu harita, ülkemizdeki hava kirliliğinin nedenlerini gösteriyor. Matematik sadece sayılardan ibaret değildir, aynı zamanda verileri okuma, anlama ve yorumlama sanatıdır. Şimdi bu haritayı bir dedektif gibi inceleyip soruları birlikte cevaplayalım!
a) Yaşadığınız ildeki hava kirliliğinin en önemli (1. öncelikli) kaynağı nedir?
Sevgili çocuklar, bu sorunun cevabı her biriniz için farklı olabilir, çünkü hepimiz farklı şehirlerde yaşıyoruz. Cevabı bulmak için haritayı nasıl kullanacağımızı adım adım anlatayım:
Adım 1: Öncelikle Türkiye haritası üzerinde yaşadığınız şehri (ilinizi) bulun.
Adım 2: Şehrinizin hangi renkle boyanmış olduğuna dikkatlice bakın.
Adım 3: Şimdi haritanın sağ alt köşesinde bulunan ve renklerin anlamını açıklayan “Hava Kirliliğine Neden Olan 1. Öncelikli Kaynaklar” başlıklı bölüme (biz buna lejant diyoruz) bakın. Kendi şehrinizin renginin hangi kirlilik kaynağına karşılık geldiğini bulun.
Örnekler verelim:
- Eğer İzmir‘de yaşıyorsanız, şehrinizin renginin pembe olduğunu göreceksiniz. Lejanta baktığımızda pembe rengin Evsel ısınma anlamına geldiğini anlarız.
- Eğer Kocaeli‘de yaşıyorsanız, şehrinizin rengi kırmızı. Bu da en önemli kirlilik kaynağının İmalat sanayi olduğunu gösterir.
- Eğer Ankara‘da yaşıyorsanız, şehrinizin yine pembe olduğunu, yani en önemli kaynağın Evsel ısınma olduğunu görürsünüz.
Şimdi siz de kendi şehrinizi haritada bularak bu sorunun cevabını defterinize yazabilirsiniz!
b) Haritaya göre illerdeki hava kirliliğine neden olan ana kaynaklar nelerdir?
Bu sorunun cevabı aslında haritanın sırrını çözen anahtar olan lejant bölümünde saklı! Haritadaki renklerin ne anlama geldiğini gösteren o listedeki her bir madde, ülkemizdeki hava kirliliğinin ana kaynaklarından biridir. Haydi hep birlikte sayalım:
- Diğer kaynaklar
- Karayolu trafik
- Termik santraller
- Maden işletme
- İmalat sanayi
- Evsel ısınma
- Diğer sanayi
c) Sizce haritadaki verileri elde edebilmek için nasıl bir araştırma sorusu oluşturulmuştur?
Harika bir soru! Bir araştırma yapmadan önce mutlaka bir amacımız, yani bir araştırma sorumuz olmalı. Bu haritayı hazırlayan uzmanlar da muhtemelen işe bir soruyla başlamışlardır. Bence onların sorusu şuna benzer bir şey olabilirdi:
“Türkiye’deki illerin hava kirliliğine sebep olan birincil (en önemli) faktörler nelerdir ve bu faktörlerin illere göre dağılımı nasıldır?”
Gördüğünüz gibi bu soru, hangi şehirde hangi kirlilik kaynağının daha baskın olduğunu bulmayı amaçlıyor. Haritamız da tam olarak bu sorunun cevabını bize renklerle anlatıyor.
ç) Araştırma verileri nasıl toplanmış olabilir? Bu veriler nasıl görselleştirilebilir ve yorumlanabilir?
Bu sorunun içinde aslında üç farklı soru var. Hepsini sırayla cevaplayalım.
Adım 1: Veriler Nasıl Toplanmış Olabilir?
Bu tür bilgileri toplamak için uzmanlar pek çok farklı yöntem kullanır. Örneğin:
- Şehirlerin farklı noktalarına yerleştirilen hava kalitesi ölçüm istasyonlarından gelen verileri incelemişlerdir.
- Fabrikaların, enerji santrallerinin yıllık üretim ve atık raporlarını analiz etmişlerdir.
- Trafik yoğunluğu ve araç sayıları ile ilgili bilgileri kullanmışlardır.
- Şehirlerde ısınma amacıyla en çok hangi yakıtın (kömür, doğalgaz vb.) kullanıldığını araştırmışlardır.
Adım 2: Veriler Nasıl Görselleştirilebilir?
Toplanan bu sayısal verileri herkesin anlayacağı bir şekle sokmak çok önemlidir. İşte buna görselleştirme diyoruz. Bu çalışmada veriler, bir Türkiye haritası üzerine iller renklendirilerek görselleştirilmiş. Her renk farklı bir anlam taşıyor. Bu sayede hangi ilde hangi sorunun olduğunu bir bakışta görebiliyoruz. Bunun dışında sütun grafiği veya pasta grafiği gibi yöntemler de kullanılabilirdi.
Adım 3: Veriler Nasıl Yorumlanabilir?
Yorumlama, görselleştirdiğimiz veriden anlam çıkarmaktır. Haritaya bakarak şu gibi yorumlar yapabiliriz:
“Haritaya göre, Zonguldak, Muğla, Kahramanmaraş gibi illerde termik santraller hava kirliliğinin en önemli nedenidir.” ya da “İstanbul ve Bursa gibi büyük ve kalabalık şehirlerde karayolu trafiği hava kirliliğinde başrolü oynamaktadır.”
d) Çevre sorunları ile ilgili bir araştırma sorusu oluşturunuz.
Şimdi yaratıcılığımızı kullanma zamanı! Cevabını araştırarak bulabileceğimiz, çevreyle ilgili kendi araştırma sorumuzu oluşturalım. İşte size birkaç fikir:
- Okulumuzun kantininde bir günde ne kadar plastik atık çıkmaktadır?
- Sınıfımızdaki öğrencilerin kaç tanesi okula yürüyerek veya bisikletle gelmektedir?
- Evimizdeki pilleri neden ayrı biriktirmeliyiz ve mahallemizde atık pil kutusu var mıdır?
Siz de bunlar gibi kendi merak ettiğiniz bir konuda bir soru oluşturabilirsiniz.
e) Oluşturduğunuz soruların araştırma sorusu olup olamayacağını arkadaşlarınızla tartışınız.
Bu son adımda, bir önceki maddede oluşturduğunuz soruyu arkadaşlarınıza sunarak beyin fırtınası yapmanız isteniyor. Bir sorunun iyi bir araştırma sorusu olup olmadığını anlamak için arkadaşlarınızla şu konuları konuşabilirsiniz:
- Bu sorunun cevabını bulmak için bilgi toplayabilir miyiz? (Mesela sayım yaparak, anket yaparak, gözlem yaparak…)
- Sorumuz çok mu genel? Yoksa belirli bir konuya mı odaklanıyor? (Örneğin, “Çevre kirlenmesin” bir dilektir ama “Okul bahçesindeki çöp miktarını azaltmak için neler yapabiliriz?” bir araştırma sorusudur.)
- Bu sorunun tek bir cevabı mı var, yoksa üzerinde düşünüp farklı çözümler üretebilir miyiz?
Arkadaşlarınızla yapacağınız bu tartışma, sorularınızı daha da geliştirmenize yardımcı olacaktır. Unutmayın, iyi sorular sormak, doğru cevapları bulmanın ilk adımıdır! Hepinize kolay gelsin!