Merhaba canım öğrencim! Türkçe dersinde cümle ögelerini ve kelime türlerini ne kadar iyi öğrendiğimizi görmek için bu soruları birlikte çözeceğiz. Hazırsan başlayalım!
6. “Ben atımdan inerek bu ihtiyarın elini öptüm.” cümlesinde bulunmayan öge, aşağıdakilerden hangisidir?
a) Dolaylı tümleç
b) Nesne
c) Özne
d) Zarf tümleci
Bu soruda bizden cümlenin ögelerini bulmamız ve seçeneklerde verilen ögelerden hangisinin cümlede yer almadığını bulmamız isteniyor.
Önce cümlemizdeki temel ögeleri bulalım: yüklem ve özne.
Yüklem: Cümlede işi, oluşu, hareketi bildiren sözcük veya sözcük grubudur. Bizim cümlemizde “öptüm” sözcüğü yüklemdir.
Özne: Yüklemdeki işi yapan veya yüklemdeki oluşu gerçekleştiren varlıktır. “Kim öptü?” sorusunu yükleme sorarak özneyi buluruz. “Kim öptü?” sorusunun cevabı “Ben“dir. Yani cümlenin öznesi “Ben”dir.
Şimdi de diğer ögeleri bulalım:
Belirtisiz Nesne: Yükleme “neyi?” sorusu sorulur. “Neyi öptüm?” sorusunun cevabı “atımdan inerek” olarak görünüyor ama burada “atımdan inerek” ifadesi bir zarf tümlecidir. Çünkü ne zaman veya nasıl öptüğünü belirtir. Yükleme “neyi?” sorusunu sorduğumuzda net bir cevap alamıyoruz. Eğer cümlede “Ben ihtiyarın elini öptüm.” şeklinde olsaydı, “ihtiyarın elini” belirtisiz nesne olurdu. Ancak verilen cümlede “ihtiyarın elini” ifadesi de zarf tümleciyle birlikte kullanılmış. Dikkat edelim, “ihtiyarın elini” kısmı, zarf tümleci olan “atımdan inerek” eylemiyle birlikte kullanıldığında, cümlenin yapısı gereği belirtisiz nesne olarak alınamaz.
Belirtili Nesne: Yükleme “kimi?” sorusu sorulur. “Kimi öptüm?” sorusunun cevabı “ihtiyarın elini“dir. Bu yüzden “ihtiyarın elini” cümlenin belirtili nesnesidir.
Dolaylı Tümleç: Yükleme “kime?”, “kimde?”, “kimden?”, “nereye?”, “nerede?”, “nereden?”, “neye?”, “neyde?”, “neden?” gibi sorular sorulur. Cümlemizde bu tür bir soruya cevap veren bir öge yok.
Zarf Tümleci: Yükleme “nasıl?”, “ne zaman?”, “neden?”, “hangi?”, “ne kadar?” gibi sorular sorulur. “Ne zaman öptüm?” sorusunun cevabı “atımdan inerek“tir. Bu yüzden “atımdan inerek” zarf tümlecidir.
Cümlemizin ögeleri şunlardır:
- Özne: Ben
- Zarf Tümleci: Atımdan inerek
- Belirtili Nesne: İhtiyarın elini
- Yüklem: Öptüm
Şimdi seçeneklere bakalım:
- a) Dolaylı tümleç: Cümlede dolaylı tümleç yok.
- b) Nesne: Cümlede belirtili nesne var (“ihtiyarın elini”).
- c) Özne: Cümlede özne var (“Ben”).
- d) Zarf tümleci: Cümlede zarf tümleci var (“atımdan inerek”).
Dolayısıyla, cümlede bulunmayan öge dolaylı tümleçtir.
Sonuç:
a) Dolaylı tümleç
7. “Limana girdiğimiz vakit, şehre çıkmak isteyen yolcuların kâğıtlarına bakmak için birkaç subay geldi.” cümlesinin öznesi, aşağıdakilerden hangisidir?
a) Limana girdiğimiz vakit
b) Kâğıtlarına bakmak için
c) Şehri çıkmak isteyen yolcular
d) Birkaç subay
Sevgili öğrencim, bu soruda bizden cümlenin öznesini bulmamız isteniyor. Unutma, özne, yüklemdeki işi yapan veya yüklemdeki durumu bildiren ögedir.
Adım 1: Yüklemi Bulalım
Cümlemizdeki yüklem, yani işi bildiren sözcük “geldi“dir.
Adım 2: Özneyi Bulalım
Şimdi yükleme “Kim geldi?” veya “Ne geldi?” diye sorarak özneyi bulacağız.
Soralım: “Kim geldi?”
Cevap: “Birkaç subay” geldi.
Bu durumda cümlenin öznesi “birkaç subay”dır.
Şimdi seçeneklere göz atalım:
- a) Limana girdiğimiz vakit: Bu ifade cümlenin zamanını belirten bir zarf tümlecidir.
- b) Kâğıtlarına bakmak için: Bu ifade de cümlenin amacını belirten bir zarf tümlecidir.
- c) Şehri çıkmak isteyen yolcular: Bu ifade cümlenin içinde yer alan ama özne olmayan bir tamlamadır.
- d) Birkaç subay: İşte bulduğumuz özne bu seçenekte yer alıyor.
Bu yüzden doğru cevap “birkaç subay”dır.
Sonuç:
d) Birkaç subay
8. Osman Hamdi Bey’in “İstanbul Hanımefendisi” tablosu, Avusturya’nın başkenti Viyana’da açık artırmayla satıldı.
Yukarıdaki cümleyi ögelerine ayıran öğrenciler öge dizilimini labirente yerleştirirler. Öge dizilimini doğru yapan öğrenci kimdir?
Merhaba canım, bu soru biraz daha farklı. Bize bir cümle verilmiş ve bu cümlenin ögelerine ayrılması isteniyor. Sonrasında ise bu öge dizilimini doğru yapan öğrenciyi bulacağız. Verilen tabloda, öğrencilerin isimleri ve yaptıkları çizimlerle öge dizilimleri gösterilmiş. Bizim yapmamız gereken, cümlenin ögelerini doğru bir şekilde ayırmak ve bu dizilimin hangi öğrenciye ait olduğunu bulmak.
Cümlemiz:
Osman Hamdi Bey’in “İstanbul Hanımefendisi” tablosu, Avusturya’nın başkenti Viyana’da açık artırmayla satıldı.
Adım 1: Yüklemi Bulalım
Cümlemizdeki işi, oluşu bildiren sözcük “satıldı“dır. Yani yüklemimiz “satıldı”.
Adım 2: Özneyi Bulalım
Yükleme “Ne satıldı?” diye soruyoruz. Cevap: “Osman Hamdi Bey’in “İstanbul Hanımefendisi” tablosu“dur. Bu cümlenin öznesidir.
Adım 3: Dolaylı Tümleci Bulalım
Yükleme “Nerede satıldı?” diye soruyoruz. Cevap: “Avusturya’nın başkenti Viyana’da“dır. Bu cümlenin dolaylı tümlecidir.
Adım 4: Zarf Tümleci Bulalım
Yükleme “Nasıl satıldı?” diye soruyoruz. Cevap: “açık artırmayla“dır. Bu cümlenin zarf tümlecidir.
Yani cümlenin öge dizilimi şu şekildedir:
Özne + Dolaylı Tümleç + Zarf Tümleci + Yüklem
Osman Hamdi Bey’in “İstanbul Hanımefendisi” tablosu, Avusturya’nın başkenti Viyana’da açık artırmayla satıldı.
Şimdi bu dizilimi tabloda hangi öğrencinin doğru yaptığını bulalım:
- Tablonun en üst satırında isimler var: Emrah, Ayşe, İrem, Gizem.
- Altında ise renkli çizgilerle ve harflerle gösterilen bir labirent var.
- En altta ise anahtar var: Yüklem (Y), Özne (Ö), Dolaylı Tümleç (DT), Zarf Tümleci (ZT), Nesne (N).
Bizim bulduğumuz öge dizilimi: Özne (Ö) + Dolaylı Tümleç (DT) + Zarf Tümleci (ZT) + Yüklem (Y)
Şimdi öğrencilerin çizdiği yolları inceleyelim:
- Emrah: Yeşil çizgiyle başlıyor. Ö harfini görüyoruz. Sonra aşağı iniyor ve Y harfini görüyoruz. Bu, Özne + Yüklem anlamına gelir. Bu doğru değil.
- Ayşe: Mor çizgiyle başlıyor. Ö harfini görüyoruz. Sonra sağa gidiyor ve DT harfini görüyoruz. Sonra aşağı iniyor ve N harfini görüyoruz. Bu, Özne + Dolaylı Tümleç + Nesne anlamına gelir. Bizim cümlemizde nesne yok. Bu da doğru değil.
- İrem: Mavi çizgiyle başlıyor. Ö harfini görüyoruz. Sonra sağa gidiyor ve DT harfini görüyoruz. Sonra aşağı iniyor ve ZT harfini görüyoruz. Sonra tekrar sağa gidiyor ve Y harfini görüyoruz. Bu, Özne + Dolaylı Tümleç + Zarf Tümleci + Yüklem anlamına gelir.
Bu dizilim bizim bulduğumuz doğru dizilimle aynı!
Gizem: Mor çizgiyle başlıyor. Ö harfini görüyoruz. Sonra aşağı iniyor ve N harfini görüyoruz. Bu, Özne + Nesne anlamına gelir. Bu da doğru değil.
Dolayısıyla, öge dizilimini doğru yapan öğrenci İrem‘dir.
Sonuç:
d) İrem