Harika bir etkinlik! Merhaba sevgili öğrencim, ben 8. sınıf Türkçe öğretmenin. Gönderdiğin bu etkinliği senin için adım adım, tane tane çözeceğim. Cümlenin türlerini, yani isim cümlesi mi yoksa fiil cümlesi mi olduğunu anlamak aslında çok kolay. Gel, birlikte bu soruları analiz edelim ve çözelim.
7. ETKİNLİK
a) Aşağıdaki cümleleri inceleyiniz. Cümlelerden yüklemi isim ya da isim soylu kelime olanların altına “isim cümlesi”, fiil olanların altına “fiil cümlesi” yazınız.
Haydi başlayalım! Unutma, bir cümlenin türünü bulmak için önce onun yüklemini bulmalıyız. Yüklem, cümlenin sonundaki işi, oluşu, hareketi veya yargıyı bildiren kelimedir. Yüklemi bulduktan sonra kendimize şu sihirli soruyu soracağız: “Bu kelimenin sonuna -mak, -mek mastar ekini getirebiliyor muyum?” Eğer getirebiliyorsak o bir fiil cümlesidir. Getiremiyorsak o bir isim cümlesidir.
1. Cümle: Türk illerinde Gök-Türk oku ötmeyen, Gök-Türk kolu yetmiyen, bir yer yoktu.
Adım 1: Bu cümlenin yüklemi “yoktu” kelimesidir.
Adım 2: Şimdi sihirli sorumuzu soralım: “yok-mak” diyebiliyor muyuz? Hayır, anlamsız oluyor. Demek ki “yok” kelimesi bir isimdir. “-tu” eki ise ek-fiil alarak onu yüklem yapmıştır.
Sonuç:İsim Cümlesi
2. Cümle: Bir gün bütün iller Hanları ve beyleri av yerinde konuştular.
Adım 1: Bu cümlenin yüklemi “konuştular” kelimesidir.
Adım 2: Kelimenin köküne bakalım: “konuşmak”. Evet, sonuna “-mak” ekini getirebildik. Anlamlı oldu.
Sonuç:Fiil Cümlesi
3. Cümle: Padişahın Hasan adında cömert, iyi yürekli bir veziri vardı.
Adım 1: Yüklemimiz “vardı” kelimesi.
Adım 2: “var-mak” diye bir fiil olsa da, buradaki “var” kelimesi “yok” kelimesinin zıttı olan, yani bulunma anlamındaki isimdir. Dolayısıyla bu cümlede “varmak” fiili değil, “var” ismi kullanılmıştır. Tıpkı “yoktu” gibi, “-dı” ek-fiilini alarak yüklem olmuştur.
Sonuç:İsim Cümlesi
4. Cümle: Bizim için kocaman bir pasta yapmış.
Adım 1: Yüklemimiz “yapmış” kelimesi.
Adım 2: Köküne bakalım: “yapmak”. Gayet anlamlı! Demek ki bu bir fiil.
Sonuç:Fiil Cümlesi
5. Cümle: Toplantının bu kadar uzamasına şaşırdım.
Adım 1: Bu cümlenin yüklemi “şaşırdım” kelimesidir.
Adım 2: Hemen köküne “-mak” ekleyelim: “şaşırmak”. Anlamlı oldu, değil mi? O zaman bu bir fiildir.
Sonuç:Fiil Cümlesi
6. Cümle: Şairin kullandığı kelimeler gerçekten çok farklıydı.
Adım 1: Cümlenin yüklemi “farklıydı” kelimesidir.
Adım 2: “farklı-mak” diyebilir miyiz? Tabii ki hayır. “Farklı” kelimesi bir isim soylu sözcüktür. “-ydı” ek-fiilini alarak yüklem görevini üstlenmiştir.
Sonuç:İsim Cümlesi
7. Cümle: Konuşurken beden dilimi etkili bir biçimde kullandım.
Adım 1: Yüklemimiz “kullandım” kelimesi.
Adım 2: Köküne mastar ekini getirelim: “kullanmak”. Gördüğün gibi bu da bir fiil.
Sonuç:Fiil Cümlesi
8. Cümle: Türk milleti misafirperverdir.
Adım 1: Yüklemimiz “misafirperverdir” kelimesidir.
Adım 2: “misafirperver-mek” diye bir şey duydun mu hiç? Duymadık, çünkü “misafirperver” bir isimdir. “-dir” ek-fiilini alarak yüklem olmuştur.
Sonuç:İsim Cümlesi
b) Okuduğunuz metinden isim ve fiil cümlelerine üçer örnek yazınız.
Harika gidiyorsun! Şimdi de yukarıda incelediğimiz cümlelerden üç tane isim cümlesi ve üç tane fiil cümlesi seçip aşağıya yazalım.
İsim Cümlesi
- Padişahın Hasan adında cömert, iyi yürekli bir veziri vardı.
- Şairin kullandığı kelimeler gerçekten çok farklıydı.
- Türk milleti misafirperverdir.
Fiil Cümlesi
- Bir gün bütün iller Hanları ve beyleri av yerinde konuştular.
- Bizim için kocaman bir pasta yapmış.
- Toplantının bu kadar uzamasına şaşırdım.
İşte bu kadar! Gördüğün gibi yüklemin türünü belirleyerek bir cümlenin isim mi fiil mi olduğunu kolayca anlayabiliriz. Bu konuyu çok iyi kavradığına eminim. Aklına takılan başka bir soru olursa hiç çekinmeden sorabilirsin. Başarılar dilerim!