Merhaba canım öğrencim! Bugün seninle birlikte 7. Etkinlik’teki cümlelerin temel ögeleri olan özne ve yüklemi bulma alıştırmalarını yapacağız. Bu konuları iyice anlaman için adım adım ilerleyeceğiz. Hazırsan başlayalım!
7. ETKİNLİK
Cümlenin yüklem ve özne olmak üzere iki temel ögesi vardır.
Cümledeki kişi ve zaman unsurlarını da belirtecek şekilde iş, oluş, hareket bildiren, cümleyi bir yargıya bağlayan öge “yüklem” olarak adlandırılır. Cümlede yüklemin bildirdiği iş, oluş, hareket ve durumu yerine getiren kelime veya kelime grubu ise “özne” olarak adlandırılır.
a) Aşağıda verilen örneklerde cümlelerin temel ögeleri olan özne ve yüklemler belirtilmiştir.
Evimiz bir tepenin yamacındaydı.
Özne: Evimiz
Yüklem/Ne? Yamacındaydı
Öğretmenimiz, güzel konuştuğumuzu söyledi.
Özne: Öğretmenimiz
Yüklem/Kim? Söyledi
b) Aşağıda verilen cümleler özne ve yüklemden oluşmuştur. Cümlelerdeki özne ve yüklemlerin altını çiziniz.
Ev her tarafı düzenliydi.
Bu cümlede, düzenli olan şey “Ev”dir. Bu yüzden “Ev” cümlenin öznesidir. Cümlede neyin düzenli olduğu, yani cümlenin bildirdiği yargı ise “düzenliydi” kelimesidir. Bu da cümlenin yüklemidir. Yani, özne “Ev”, yüklem ise “düzenliydi”dir.
Sayısızkitabın bulunacağı bir kütüphane yaptırılacak.
Bu cümleye baktığımızda, yaptırılacak olan şey nedir? Bir kütüphane. O zaman cümlenin öznesi “kütüphane”dir. Peki, bu kütüphaneyle ilgili bildirilen yargı, yani yapılan eylem nedir? “Yaptırılacak”. Bu da cümlenin yüklemidir. Yani, özne “kütüphane”, yüklem ise “yaptırılacak”tır.
Kapı önlerinde oturmak, annelerimize iyi gelen bir şeydi.
Bu cümlede, iyi gelen bir şey neydi? “Kapı önlerinde oturmak”. Bu uzun ifade cümlenin öznesidir. Peki, bu durumun nasıl olduğu, yani bildirilen yargı nedir? “iyi gelen bir şeydi”. Bu da cümlenin yüklemidir. Yani, özne “Kapı önlerinde oturmak”, yüklem ise “iyi gelen bir şeydi”dir.
Çocuklarımız, bizim geleceğimizdir.
Bu cümlede, kim geleceğimizdir? “Çocuklarımız”. Bu cümlenin öznesidir. Peki, çocuklarımızın ne olduğu, yani bildirilen yargı nedir? “geleceğimizdir”. Bu da cümlenin yüklemidir. Yani, özne “Çocuklarımız”, yüklem ise “geleceğimizdir”.
İşezamanında gelmemesi, sıkıntılı bir durumdu.
Bu cümlede, sıkıntılı olan durum neydi? “İşe zamanında gelmemesi”. Bu ifade cümlenin öznesidir. Bildirilen yargı ise “sıkıntılı bir durumdu” kelimesidir. Yani, özne “İşe zamanında gelmemesi”, yüklem ise “sıkıntılı bir durumdu”.
Onunyaklaşmasını bekleyenler bağırıyordu.
Bu cümlede, bağıranlar kimlerdi? “Onun yaklaşmasını bekleyenler”. Bu ifade cümlenin öznesidir. Bildirilen yargı ise “bağırıyordu” kelimesidir. Yani, özne “Onun yaklaşmasını bekleyenler”, yüklem ise “bağırıyordu”.
Fazıl Hüsnü Dağlarca, Türk edebiyatının önde gelen şairlerindendir.
Bu cümlede, Türk edebiyatının önde gelen şairlerinden olan kimdir? “Fazıl Hüsnü Dağlarca”. Bu cümlenin öznesidir. Bildirilen yargı ise “Türk edebiyatının önde gelen şairlerindendir” ifadesidir. Yani, özne “Fazıl Hüsnü Dağlarca”, yüklem ise “Türk edebiyatının önde gelen şairlerindendir”.
Evimizinyakınına taşınmıştı.
Bu cümlede, kim taşınmıştı? Bu cümlede özne açıkça belirtilmemiş. Ancak, “taşınmıştı” fiili kimin yaptığını ima ediyor. Biz genelde bu tür durumlarda gizli özneyi düşünürüz. Eğer bu cümleyi bir kişi söylüyorsa, “o” veya “ben” gibi bir gizli özne olabilir. Ancak, soruda açıkça özne ve yüklemi bulmamız istenmiş. Eğer bu cümlede özne yoksa, cümlenin temel ögesi yüklemdir. Ancak, “taşınmıştı” eylemini yapan biri olmalı. Eğer soruda “Özne ve yüklemden oluşmuştur” denmiyorsa, bu cümlede gizli özne olabileceğini düşünebiliriz. Sorunun yapısına göre, eğer cümlenin öznesi yoksa, yüklem “taşınmıştı” olur. Ama özne “O” veya “Ben” gibi gizli bir özne olmalı.
Eğer cümleyi daha geniş bir bağlamda düşünürsek ve “kim” sorusuna cevap ararsak, bu cümlede açık bir özne göremiyoruz. Ancak, genellikle bu tür cümlelerde gizli özne bulunur. Bu durumda, gizli özneyi “O” olarak alırsak, cümlenin öznesi “O” (gizli özne), yüklemi ise “taşınmıştı” olur.
Devedikenleri, iki yumruk büyüklüğündedir.
Bu cümlede, iki yumruk büyüklüğünde olan ne? “Deve dikenleri”. Bu cümlenin öznesidir. Peki, deve dikenlerinin nasıl olduğu, yani bildirilen yargı nedir? “iki yumruk büyüklüğündedir”. Bu da cümlenin yüklemidir. Yani, özne “Deve dikenleri”, yüklem ise “iki yumruk büyüklüğündedir”.
Umarım bu açıklamalarla özne ve yüklemi bulma konusunda daha da ustalaşmışsındır. Unutma, her zaman “kim?” veya “ne?” sorularını yükleme sorarak özneyi bulabilirsin. Başka etkinliklerde görüşmek üzere!