Merhaba canım öğrencilerim! Türkçe dersimizden harika bir soru çözümüne hazır mısınız? Gelin hep birlikte bu soruları inceleyelim ve her birini tane tane çözelim. Unutmayın, her sorunun bir mantığı var ve onu bulduğumuzda gerisi çorap söküğü gibi gelir!
9. Aşağıdakilerden hangisinde bitmemiş bir cümle vardır?
Bu soruda bizden, içinde yüklemi olmayan, yani tamamlanmamış bir cümleyi bulmamız isteniyor. Cümlelerin tamamlanabilmesi için bir yargı bildirmesi gerekir. Yüklem de bu yargıyı bildiren kelimedir.
Adım 1: Şıkları tek tek inceleyelim.
- A) Can çıkmayınca huy çıkmaz.
- B) Kır atın yanında duran ya huyundan ya suyundan.
- C) Yuvarlanan taş yosun tutmaz.
- D) Adam, adamdan korkmaz.
Adım 2: Her şıkktaki fiilleri (yüklemleri) bulalım.
- A şıkkında “çıkmaz” yüklemi var.
- B şıkkında “durum” ve “tutmaz” (burada “duram” ve “tutam” gibi bir anlam çıkıyor, yani bitmiş) yüklemleri var.
- C şıkkında “tutmaz” yüklemi var.
- D şıkkında “korkmaz” yüklemi var.
Şimdi B şıkkına tekrar bakalım: “Kır atın yanında duran ya huyundan ya suyundan.” Bu cümlede “duran” kelimesi var ama bu bir sıfat-fiil. Cümle tam bir yargı bildirmiyor. Eğer “Kır atın yanında duranın ya huyundan ya suyundan gelir.” deseydik tamamlanmış olurdu. Ama şu haliyle bitmemiş bir cümle.
Sonuç: B
10. Yüklemi isim soylu sözcükten oluşan cümlelere “isim cümlesi”, yüklemi fiil olan olan cümlelere ise “fiil” cümlesi” denir. Buna göre aşağıdaki cümlelerin hangisi yükleminin türü yönüyle diğerlerinden farklıdır?
Bu soruda bizden, verilen cümlelerden hangisinin yükleminin fiil mi yoksa isim mi olduğunu bulmamız isteniyor. Hatırlayalım, isim cümlelerinde yüklem isim, zamir, sıfat gibi sözcüklerden oluşur ve genellikle “-dır, -dir” ekleriyle çekimlenir (bazen bu ekler düşer). Fiil cümlelerinde ise yüklem fiildir, yani iş, oluş, hareket bildiren kelimelerdir.
Adım 1: Şıkları tek tek inceleyelim ve yüklemlerini bulup türlerini belirleyelim.
- A) Küs olan kardeşler birbirleriyle anlaştı.
- B) Dünyanın en güzel kokusu gül kokusudur.
- C) Bana hediyesi bir kutu kalemmmiş.
- D) Heyecan verici bir yarıştı.
Yüklem: anlaştı. Bu bir fiildir. Dolayısıyla bu bir fiil cümlesidir.
Yüklem: gül kokusudur. “Kokusu” bir isimdir. “Gül kokusudur” bir isim tamlamasıdır ve yüklem olmuştur. “-dur” ekini de görüyoruz. Dolayısıyla bu bir isim cümlesidir.
Yüklem: kalemmmiş. “Kalem” bir isimdir. “-miş” ekiyle yüklem olmuştur. Bu da bir isim cümlesidir.
Yüklem: yarıştı. “Yarış” bir isimdir. “-tı” ekini alarak yüklem olmuştur. Bu da bir isim cümlesidir.
Adım 2: Yüklemleri karşılaştıralım.
A şıkkının yüklemi fiil iken, diğer şıkların yüklemleri isimdir. Bu durumda farklı olan A şıkkıdır.
Sonuç: A
11. Aşağıdakilerden hangisi kurallı cümlelerdir?
Kurallı cümle dediğimizde, yüklemi sonda bulunan cümleleri anlıyoruz. Yani cümlenin temel öğesi olan yüklem, cümlenin en sonunda yer alır.
Adım 1: Şıkları tek tek inceleyerek yüklemlerin yerini kontrol edelim.
- A) Eğlence, eğlence diyoruz boyuna.
- B) Biz de hazin bir kaderi var dergilerin.
- C) Çoğu bir mevsim yaşar, çiçekler gibi.
- D) Hayatı, eseri, davranışları zıtlıklarla doludur.
Yüklem: “diyoruz”. Yüklem sonda değil, cümlenin ortasında yer almış. Bu devrik bir cümledir.
Yüklem: “var”. Yüklem sonda değil, cümlenin ortasında yer almış. Bu da devrik bir cümledir.
Yüklem: “yaşar”. Yüklem sonda. Bu kurallı bir cümledir.
Yüklem: “doludur”. Yüklem sonda. Bu da kurallı bir cümledir.
Adım 2: Kurallı cümleleri belirleyelim.
C ve D şıklarındaki cümlelerin yüklemleri sondadır, bu yüzden kurallı cümlelerdir.
Sonuç: C ve D
12. Edilgen Fiiller
Cümlede gerçek öznesi belli olmayan; eylemin bildirdiği işi yapan değil, işten etkilenen durumunda öznesi bulunan fiillere “edilgen çatılı fiiller” denir.
Numaralı cümlelerden hangileri edilgen çatılı değildir?
Burada bize edilgen fiil kavramı açıklanmış. Edilgen çatılı fiillerde işi yapan kişi belli değildir, işten etkilenen durumundadır. Genellikle fiillere “-l” veya “-n” ekleri gelerek oluşturulurlar. Bizden istenen ise edilgen çatılı olmayan cümleleri bulmak. Yani işi yapanın belli olduğu veya işin doğrudan cümlenin öznesinin yaptığı cümleleri bulacağız.
Adım 1: Verilen numaralı cümleleri ve seçenekleri inceleyelim.
Cümleler:
- Tüm çamaşırlar yıkandı.
- Akşama kadar soru çözdüm.
- Tüm param çalındı.
- Mülakat için hazırlardı.
- Giriş işlemleri yapıldı.
Adım 2: Her cümlenin fiilini inceleyerek edilgen olup olmadığını belirleyelim.
- 1. Tüm çamaşırlar yıkandı.
- 2. Akşama kadar soru çözdüm.
- 3. Tüm param çalındı.
- 4. Mülakat için hazırlardı.
- 5. Giriş işlemleri yapıldı.
Fiil: “yıkandı”. Çamaşırları kimin yıkadığı belli değil. Çamaşırlar işten etkilenen. Bu edilgen bir cümledir.
Fiil: “çözdüm”. Soruyu çözen “ben” (özne). Bu işi yapan bellidir. Bu edilgen değildir (etken çatılıdır).
Fiil: “çalındı”. Parayı kimin çaldığı belli değil. Para işten etkilenen. Bu edilgen bir cümledir.
Fiil: “hazırlardı”. Buradaki “hazırdı” kelimesi bir fiil değil, bir sıfattır ve yüklem olmuştur. Yani bu bir isim cümlesidir ve edilgenlik-etkenlik durumu fiiller için geçerlidir. Ancak soruda fiil çatısı sorulduğu için burayı geçici olarak ele alalım veya bir fiil aranıyorsa bu cümlenin yapısı farklıdır diyebiliriz. Eğer “hazırlandı” olsaydı edilgen olurdu. Ama “hazırdı” kelimesi “hazır” sıfatından türemiş ve “-dı” ile yüklem olmuş. Yani bu cümlenin fiil çatısı aranmaz, çünkü yüklemi fiil değildir.
Fiil: “yapıldı”. Giriş işlemlerini kimin yaptığı belli değil. İşlemler işten etkilenen. Bu edilgen bir cümledir.
Adım 3: Edilgen çatılı olmayan cümleleri belirleyelim.
2. cümlede işi yapan bellidir (ben). 4. cümlede ise yüklem fiil değildir, bu yüzden fiil çatısı aranmaz. Sorunun mantığına göre, edilgen çatılı olmayanları seçeceğiz. 2. cümle kesinlikle edilgen değil.
Şimdi seçeneklere bakalım. Seçeneklerde 4. cümlenin de dahil olduğu şıklar var. Eğer 4. cümleyi “edilgen olmayan” olarak alırsak, 2 ve 4’ü içeren seçeneği bulmamız gerekir.
Sonuç: D (2 ve 4)
13. Geçişli fiiller, nesne alabilen fiillerdir. Cümlede nesne eklenebiliyorsa cümlenin yüklemi geçişli bir fiildir. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde buna benzer bir kullanım vardır?
Bu soruda bizden, nesne alabilen yani “neyi?” veya “kimi?” sorularına cevap verebilen bir fiilin kullanıldığı cümleyi bulmamız isteniyor. Geçişli fiiller, bir nesneye yönelen eylemleri anlatır.
Adım 1: Şıkları inceleyelim ve her cümlenin yüklemini bulup geçişli olup olmadığını kontrol edelim.
- A) Babam seni sordu.
- B) Ara tatilde üç kitap okudum.
- C) Öğrenciler okul bahçesinde bekliyor.
- D) Bu sınavı geçtim.
Yüklem: “sordu”. “Babam kimi sordu?” sorusuna cevap var: “seni”. Nesne alabiliyor. Bu geçişli bir fiildir.
Yüklem: “okudum”. “Ben ne okudum?” sorusuna cevap var: “üç kitap”. Nesne alabiliyor. Bu geçişli bir fiildir.
Yüklem: “bekliyor”. “Öğrenciler kimi bekliyor?” veya “Öğrenciler neyi bekliyor?” sorularına cevap yok. Bu geçişsiz bir fiildir.
Yüklem: “geçtim”. “Ben neyi geçtim?” sorusuna cevap var: “bu sınavı”. Nesne alabiliyor. Bu geçişli bir fiildir.
Adım 2: Soruda “buna benzer bir kullanım” deniyor. Şıklarda A, B ve D geçişli fiil kullanmış. Sorunun kendisinde bir örnek verilmemiş, bu nedenle şıkların kendi içindeki mantığını incelememiz gerekiyor. Genellikle bu tür sorularda bir örnek verilip, benzerini bulmamız istenir. Ancak burada örnek verilmediği için, şıklar arasında bir farklılık arayalım. A şıkkında özne belli ve yüklem geçişli. B şıkkında da özne belli ve yüklem geçişli. D şıkkında da özne belli ve yüklem geçişli.
Soruyu tekrar okuduğumuzda, “Aşağıdaki cümlelerin hangisinde buna benzer bir kullanım vardır?” diyor. Bu ifade, şıkların kendi arasında bir benzerlik olduğunu ima ediyor olabilir. Ancak A, B ve D şıkları da geçişli fiil kullanmış.
Bir ihtimal, sorunun kendisinde bir ipucu var ama görselde görünmüyor olabilir. Ya da soruda bir yazım hatası olabilir. Ancak elimizdeki bilgilere göre, A, B ve D geçişli fiil kullanmış.
Eğer sorunun asıl amacı “nesne alabilen fiil” kullanımını bulmaksa, A, B ve D şıklarının hepsi bu özelliğe sahip. Ancak tek bir cevap seçmemiz gerektiği için, sorunun yazımındaki veya eksikliğindeki bir durumu göz ardı ederek, en belirgin geçişli fiil örneğini seçmeye çalışalım.
Genellikle “sormak” ve “okumak” fiilleri geçişli fiil örneklerinde sıkça kullanılır. “Geçmek” fiili de duruma göre geçişli veya geçişsiz olabilir. Burada “sınavı geçmek” durumunda geçişli kullanılmış.
Soruda “buna benzer bir kullanım” ifadesi, bir örnek verilmediği için biraz kafa karıştırıcı. Ancak, genellikle bu tür sorularda şıklar arasında bir ayırıcı özellik aranır.
Tekrar değerlendirelim:
- A) Babam seni sordu. (Babam kimi sordu? Seni)
- B) Ara tatilde üç kitap okudum. (Ben ne okudum? Üç kitap)
- C) Öğrenciler okul bahçesinde bekliyor. (Bekleyen kim? Öğrenciler. Neyi/Kimi bekliyor? Cevap yok.)
- D) Bu sınavı geçtim. (Ben neyi geçtim? Bu sınavı)
A, B ve D şıkları geçişli fiil kullanmıştır. Eğer tek bir doğru cevap varsa, sorunun tam olarak ne sorduğunu anlamak önemli. “Buna benzer bir kullanım” ifadesi, şıkların kendi içinde bir örüntü oluşturduğunu düşündürebilir. Ancak verilen bilgilerle bu örüntüyü tam olarak yakalamak zor.
Yine de, “sormak” fiili, bir nesneye yönelik eylemi net bir şekilde ifade ettiği için, bu tür sorularda sıkça karşımıza çıkan bir geçişli fiil örneğidir.
Sonuç: A
Umarım bu çözümlerimiz anlaşılır olmuştur. Her zaman sorulara dikkatli bakmayı ve verilen bilgileri iyi değerlendirmeyi unutmayın! Başarılar dilerim!