Merhaba sevgili 8. sınıf öğrencim! Türkçe dersimizden gönderdiğin soruları senin için tek tek inceleyip, en anlaşılır şekilde çözeceğim. Hazırsan başlayalım!
3. Aşağıdaki cümlelerden hangisinde yüklem geçişlidir?
A) Ağaca büyük bir dikkatle baktı.
B) Evdeki çiçeklerimizin hepsi kurumuş.
C) Erkenden bütün ödevlerimi bitirdim.
D) Yolda eski bir arkadaşımla karşılaştık.
Bu soruda bizden “geçişli yüklem” içeren cümleyi bulmamız isteniyor. Geçişli yüklem, eylemin bir nesneye aktarılabildiği eylemlerdir. Yani, yüklemin önüne “onu” kelimesini getirdiğimizde anlamlı oluyorsa, o yüklem geçişlidir. Gelin şıklara tek tek bakalım:
Adım 1: A şıkkındaki “baktı” eylemini inceleyelim. “Onu baktı” dediğimizde anlamlı olmuyor. Bu yüzden bu yüklem geçişli değildir.
Adım 2: B şıkkındaki “kurumuş” eylemine bakalım. “Onu kurumuş” dediğimizde yine anlamlı bir cümle elde edemeyiz. Bu da geçişli değil.
Adım 3: C şıkkındaki “bitirdim” eylemini inceleyelim. “Onu bitirdim” dediğimizde anlamlı oluyor. Ne bitirdim? Ödevlerimi. İşte burada bir nesne var! Bu yüzden “bitirdim” yüklemi geçişlidir.
Adım 4: D şıkkındaki “karşılaştık” eylemine bakalım. “Onu karşılaştık” dediğimizde anlamlı olmuyor. Bu da geçişli değil.
Bu durumda doğru cevabımız C şıkkı oluyor.
Sonuç: C
4. Aşağıdaki cümlelerden hangisinde yüklem etkendir?
A) Evleri depremde yıkılmıştı.
B) İftar hazırlığı tamamlandı.
C) Birdenbire kapı açıldı.
D) Konuşması beni çok etkiledi.
Şimdi de “etken yüklem” içeren cümleyi bulmamız gerekiyor. Etken yüklemde, eylemi yapan belli ve cümlenin öznesi durumundadır. Yani eylemi özne kendi isteğiyle yapmıştır.
Adım 1: A şıkkındaki “yıkılmıştı” eylemine bakalım. Evler kendi kendine mi yıkıldı? Hayır. Eylemi yapan belli değil, başkası tarafından yıkılmış. Bu yüzden bu yüklem edilgendir.
Adım 2: B şıkkındaki “tamamlandı” eylemi için de aynı şeyi söyleyebiliriz. Hazırlık kendi kendine mi tamamlandı? Hayır, başkası tarafından tamamlanmış. Bu da edilgen bir yüklem.
Adım 3: C şıkkındaki “açıldı” eylemine bakalım. Kapı kendi kendine mi açıldı? Genellikle birileri tarafından açılır. Yani eylemi yapan belli değil. Bu da edilgen bir yüklem.
Adım 4: D şıkkındaki “etkiledi” eylemini inceleyelim. “Konuşması beni çok etkiledi.” Burada eylemi yapan kim? Konuşması. Konuşma kendi isteğiyle mi etkiliyor? Evet, konuşmanın etkisi var. Bu yüzden “etkiledi” yüklemi etkendir.
Doğru cevap D şıkkı.
Sonuç: D
5. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde yüklem geçişli olduğu hâlde nesne kullanılmamıştır?
A) Arka taraftaki pencerenin camını kırmışlar.
B) Hasta, şikâyetlerini uzun uzun anlattı.
C) Ne zaman aradın?
D) Tahtadaki yazıları hızlıca sildi.
Bu soru biraz daha dikkat gerektiriyor. Bizden hem geçişli yüklem olacak hem de cümlede nesne olmayacak. Hatırlayalım, geçişli yüklemin önüne “onu” getirebiliyorduk. Şimdi şıkları inceleyelim:
Adım 1: A şıkkındaki “kırmışlar” yüklemi geçişli mi? “Onu kırmışlar” diyebiliriz. Nesne var mı? Evet, “pencerenin camını” nesnedir. Bu yüzden bu şıkkı eliyoruz.
Adım 2: B şıkkındaki “anlattı” yüklemi geçişli mi? “Onu anlattı” diyebiliriz. Nesne var mı? Evet, “şikâyetlerini” nesnedir. Bu şık da değil.
Adım 3: C şıkkındaki “aradın” yüklemi geçişli mi? “Onu aradın” diyebiliriz. Peki cümlede nesne var mı? Hayır, “Ne zaman aradın?” sorusunda bir nesne yok. Bu durumda bu şıkkımız doğru olabilir.
Adım 4: D şıkkındaki “sildi” yüklemi geçişli mi? “Onu sildi” diyebiliriz. Nesne var mı? Evet, “tahtadaki yazıları” nesnedir. Bu şık da değil.
Demek ki doğru cevabımız C şıkkı.
Sonuç: C
6. Aşağıdaki cümlelerden hangisinin yüklemi özne-yüklem ilişkisine göre edilgen, nesne-yüklem ilişkisine göre geçişsizdir?
A) Kitap okumayı seviyorum.
B) Eşyaların fazlası, ihtiyaç sahiplerine verildi.
C) Tıkana mutfak lavabosunu açtırdık.
D) Akşam misafirlerimiz gelecek.
Bu soru biraz daha detaylı. Bizden hem edilgen yüklem hem de geçişsiz yüklem istiyor.
- Edilgen yüklem: Eylemi yapan belli değil, özne eylemi başkasından görmüş gibi olur. Genellikle “-l” veya “-n” eki alır.
- Geçişsiz yüklem: Eylemin bir nesneye aktarılamadığı yüklemlerdir. “Onu” kelimesini getirdiğimizde anlamlı olmaz.
Şimdi şıklara bakalım:
Adım 1: A şıkkındaki “seviyorum” yüklemi etken ve geçişlidir (“Onu seviyorum” diyebiliriz). Bu yüzden bu şık değil.
Adım 2: B şıkkındaki “verildi” yüklemi edilgendir (Eşyalar kendi kendine verilmez, başkası tarafından verilmiştir). Peki geçişli mi, geçişsiz mi? “Onu verildi” dediğimizde anlamlı olmuyor. Yani geçişsizdir. Aradığımız özellik bu şıkta var!
Adım 3: C şıkkındaki “açtırdık” yüklemi ettirgendir (Bir başkasına yaptırmışız). Bu yüzden edilgen değil. Bu şık da değil.
Adım 4: D şıkkındaki “gelecek” yüklemi etken ve geçişsizdir (“Onu gelecek” diyemeyiz). Ancak edilgen değil.
Doğru cevabımız B şıkkı.
Sonuç: B
7. Aşağıdakilerden hangisi isim cümlesidir?
A) İşim gücüm budur benim.
B) Gökyüzünü boyarım her sabah.
C) Deniz yırtılır, kimi zaman.
D) Bilmezsiniz kim diker, ben dikerim.
İsim cümlesi, yüklemi isim veya isim soylu bir kelime olan cümlelerdir. Fiil cümlelerinde ise yüklem fiildir.
Adım 1: A şıkkındaki “budur” kelimesi “bu” zamirinden gelmektedir ve yüklem olarak kullanılmıştır. “Bu” bir isim soylu kelimedir. Bu yüzden bu bir isim cümlesidir.
Adım 2: B şıkkındaki “boyarım” kelimesi “boyamak” fiilinden gelmektedir ve yüklemdir. Bu bir fiil cümlesidir.
Adım 3: C şıkkındaki “yırtılır” kelimesi “yırtılmak” fiilinden gelmektedir ve yüklemdir. Bu bir fiil cümlesidir.
Adım 4: D şıkkındaki “dikerim” kelimesi “dimek” fiilinden gelmektedir ve yüklemdir. Bu da bir fiil cümlesidir.
Dolayısıyla doğru cevap A şıkkı.
Sonuç: A
8. Aşağıdakilerden hangisi fiil cümlesidir?
A) Bugünlerde bir akım var.
B) Tiyatro bir eğlencedir.
C) Tiyatro, kişinin sınırlarını genişletir.
D) Tiyatro, sanatın tümü gibi bir okuldur.
Bu soruda da fiil cümlesini bulmamız isteniyor. Yani yüklemi fiil olan cümleyi.
Adım 1: A şıkkındaki “var” kelimesi bir isimdir (bulunma anlamı taşır). Bu bir isim cümlesidir.
Adım 2: B şıkkındaki “eğlencedir” kelimesi “eğlence” isminden gelmektedir. Bu bir isim cümlesidir.
Adım 3: C şıkkındaki “genişletir” kelimesi “genişletmek” fiilinden gelmektedir ve cümlenin yüklemidir. Bu bir fiil cümlesidir.
Adım 4: D şıkkındaki “okuldur” kelimesi “okul” isminden gelmektedir. Bu bir isim cümlesidir.
Bu yüzden doğru cevabımız C şıkkı.
Sonuç: C
Umarım bu açıklamalar soruları daha iyi anlamana yardımcı olmuştur. Anlamadığın bir yer olursa çekinmeden tekrar sorabilirsin! Başarılar dilerim!