Merhaba sevgili öğrencim, bana gönderdiğin bu güzel soruları senin için bir öğretmen gözüyle analiz ettim ve adım adım çözdüm. Anlatım bozuklukları konusu bazen kafa karıştırıcı olabilir ama mantığını anladığımızda ne kadar kolay olduğunu göreceksin. Haydi, gel birlikte bu soruların üstesinden gelelim!
Soru 6: Aşağıdakilerden hangisinde anlatım bozukluğu vardır?
Bu soruda şıklardaki cümleleri tek tek inceleyerek hangisinde bir anlatım bozukluğu olduğunu bulmamız isteniyor. Cümleleri dil bilgisi ve anlam açısından kontrol edelim.
- A) Çok çeşitli konularla ilgilendiği için yoruluyordu.
- B) Konuşmak kadar düşünmek de yorucu bir iştir.
- C) Sağlığına çok dikkat ediyor, iyi besleniyordu.
- D) İçeride ne yaptığını bilmiyorum.
Çözüm:
Adım 1: A, B ve D şıklarındaki cümleleri okuduğumuzda anlamsal veya yapısal bir sorun olmadığını görüyoruz. Bu cümleler gayet düzgün ve anlaşılır.
Adım 2: C seçeneğindeki cümleye daha dikkatli bakalım: “Sağlığına çok dikkat ediyor, iyi besleniyordu.” Bu cümlede iki tane yüklem var. Birincisi “ediyor”, ikincisi “besleniyordu”.
Burada dikkat etmen gereken şey yüklemlerin zamanları (kipleri). “ediyor” yüklemi şimdiki zaman ile çekimlenmiş. “besleniyordu” yüklemi ise şimdiki zamanın hikayesi ile çekimlenmiş. Birbiriyle bağlantılı iki eylemin anlatıldığı sıralı bir cümlede, yüklemlerin zamanlarının uyumlu olması gerekir. Buna kip uyuşmazlığı diyoruz.
Adım 3: Cümleyi nasıl düzeltebiliriz? İki şekilde düzeltebiliriz:
- Ya ikisini de şimdiki zaman yaparız: “Sağlığına çok dikkat ediyor, iyi besleniyor.”
- Ya da ikisini de şimdiki zamanın hikayesi yaparız: “Sağlığına çok dikkat ediyordu, iyi besleniyordu.”
Cümlenin bu haliyle bir anlatım bozukluğu olduğu çok açık.
Sonuç: Bu nedenle doğru cevap C seçeneğidir.
Soru 7: “Kitabımı üç yılda yazdım ama basılmadı.” cümlesindeki anlatım bozukluğunun özdeşi hangisinde vardır?
Bu soruda önce bize verilen örnek cümlenin anlatım bozukluğunu tespit etmeli, sonra da şıklarda aynı türden bir bozukluk aramalıyız.
Çözüm:
Adım 1: Örnek cümleyi analiz edelim: “Kitabımı üç yılda yazdım ama basılmadı.” Bu cümlenin ilk kısmının yüklemi “yazdım”. Kim yazdı? Ben yazdım. (Özne: Ben). Cümlenin ikinci kısmının yüklemi “basılmadı”. Ne basılmadı? Kitabım basılmadı. (Özne: Kitabım). Gördüğün gibi, “ama” bağlacıyla bağlanan bu iki cümlenin özneleri farklı. İkinci cümlenin öznesi olan “kitabım” cümlede belirtilmediği için bir anlatım bozukluğu oluşmuş. Buna özne eksikliği veya özne-yüklem uyuşmazlığı diyebiliriz.
Adım 2: Şimdi şıklarda aynı türden bir bozukluk arayalım. Yani öznenin değiştiği ve ikinci cümlenin öznesinin eksik olduğu bir cümle bulmalıyız.
- A) Biraz sonra onlarla konuşup onları yatıştıran bir ses duydum. (Bozukluk yok.)
- B) Hastanenin tadilatı bitti ancak bu sene açılmayacak.
- C) Oturma odasından televizyonun sesi duyuluyordu. (Bozukluk yok.)
- D) Çalışmadan başaramayacağımızı her zaman söylüyoruz. (Bozukluk yok.)
Adım 3: B seçeneğini inceleyelim: “Hastanenin tadilatı bitti ancak bu sene açılmayacak.”
İlk cümlenin yüklemi “bitti”. Biten ne? Hastanenin tadilatı. (Özne: Hastanenin tadilatı).
İkinci cümlenin yüklemi “açılmayacak”. Açılmayacak olan ne? Hastane. (Özne: Hastane).
Tıpkı örnek cümlede olduğu gibi, bu cümlede de bağlaçla ayrılmış iki bölümün özneleri farklı ve ikinci cümlenin öznesi olan “hastane” kelimesi cümlede yer almıyor. Cümlenin doğru hâli şöyle olmalıydı: “Hastanenin tadilatı bitti ancak hastane bu sene açılmayacak.”
Sonuç: Örnek cümledeki anlatım bozukluğu ile B seçeneğindeki anlatım bozukluğu özdeştir (aynıdır). Bu yüzden doğru cevap B seçeneğidir.
Soru 8: Sağlıklı yaşam için verilen uyarılardan hangisinde anlatım bozukluğu vardır?
Bu soruda görseldeki listede yer alan sağlıklı yaşam uyarılarını okuyup hangisinde anlatım bozukluğu olduğunu bulmamız gerekiyor.
Çözüm:
Adım 1: Görseldeki maddeleri tek tek inceleyelim:
- “Uyku düzenimizi korumalıyız.” (Doğru bir cümle.)
- “Sağlıklı beslenmeliyiz.” (Doğru bir cümle.)
- “Spor yapılıp hareketli olmalıyız.” (Bu cümlede bir sorun var gibi, üzerinde duralım.)
- “Çevremizi temiz tutmalıyız.” (Doğru bir cümle.)
- “Kişisel hijyenimize özen göstermeliyiz.” (Doğru bir cümle.)
Adım 2: Sorunlu görünen cümleyi analiz edelim: “Spor yapılıp hareketli olmalıyız.” Bu cümlenin içinde “yapılıp” diye bir fiilimsi ve “olmalıyız” diye bir yüklem var.
“yapılıp” kelimesindeki “-ıl” eki ona edilgen (yani işi yapanın belli olmadığı) bir anlam katıyor. “Sporun kim tarafından yapıldığı” belli değil. Bu bir edilgen çatılı fiilimsidir.
“olmalıyız” yüklemi ise “biz” kişisine göre çekimlenmiş. Yani işi yapan belli (biz). Bu da etken çatılı bir fiildir.
Bir cümlenin içinde hem edilgen hem de etken çatılı fiil veya fiilimsilerin bir arada kullanılması anlatım bozukluğuna yol açar. Buna çatı uyuşmazlığı diyoruz.
Adım 3: Cümleyi nasıl düzeltebiliriz? İki fiili de etken yapabiliriz: “Spor yapıp hareketli olmalıyız.” Bu cümlenin doğru şeklidir.
Adım 4: Anlatım bozukluğu olan cümlenin “Spor yapılıp hareketli olmalıyız.” olduğunu bulduk. Bu cümlenin yanındaki görsel ise koşan bir insan figürüdür. Şıklara baktığımızda bu figürün B seçeneğinde yer aldığını görüyoruz.
Sonuç: Anlatım bozukluğu içeren uyarıyı temsil eden görsel B seçeneğinde verilmiştir. Doğru cevap B‘dir.
Umarım açıklamalarım faydalı olmuştur. Anlamadığın bir yer olursa çekinmeden sorabilirsin. Başarılar dilerim!