Merhaba sevgili öğrencilerim, ben Türkçe öğretmeniniz. Bugün size gönderilen bu güzel etkinlikleri hep birlikte adım adım çözeceğiz. Hiç merak etmeyin, her şeyi en anlaşılır şekilde açıklayacağım. Hazırsanız, ilk etkinliğimizle başlayalım!
Öncelikle, Türkçede kelimelerin nasıl türediğini, yani yeni kelimeler oluşturmak için köklere nasıl ekler getirdiğimizi hatırlayalım. Bir kelimenin kökü, o kelimenin anlamlı en küçük parçasıdır. Kökler, bazen bir işi, oluşu, hareketi anlatan fiil kökü (git-, gel-, oku- gibi) olabilirken, bazen de bir varlığı, kavramı anlatan isim kökü (ev, ağaç, kalem gibi) olabilir. Biz bu köklere yapım ekleri getirdiğimizde, kelimenin anlamını veya türünü değiştirerek yepyeni bir kelime türetiriz. İşte ilk etkinliğimizde de bizden tam olarak bunu yapmamız isteniyor.
1. Soru: Aşağıda verilen köklerin sonuna gelmesi gereken yapım eklerini yazarak görsellerdeki varlıkları karşılayan sözcükleri türetiniz.
Haydi, görsellere bakarak köklerden yeni kelimeler türetelim:
Adım 1: İlk görselde mis gibi bir mantı tabağı görüyoruz. Yanında da “ye-” kökü var. “Ye-” fiil kökünden, bu tabağın içindeki şeye ne deriz? Evet, doğru bildiniz: yemek. “Ye-” fiiline “-mek” mastar eki geldiğinde fiil adlaşsa da, burada yeme eyleminin sonucunda ortaya çıkan varlığı yani “yemek” ismini kastediyoruz.
Cevap: ye-mek
Adım 2: İkinci görselde mutfakta harıl harıl çalışan aşçılar var. Yanındaki kök ise “aş-“. “Aş-” kelimesi eski Türkçede yemek anlamına gelir. Bu işi yapan kişiye ne deriz? Tabii ki aşçı! “Aş” ismine “-çı” yapım eki gelerek meslek adı türemiş.
Cevap: aş-çı
Adım 3: Üçüncü görselde hepimizin bildiği, hatalarımızı silmek için kullandığımız bir araç var: silgi. Yanındaki kök de “sil-“. “Sil-” fiilinden, silme işini yapan bu araca ne deriz? Harikasınız: silgi. “Sil-” fiiline “-gi” yapım eki gelerek bir araç ismi türemiş.
Cevap: sil-gi
Adım 4: Dördüncü görselde gökyüzünde süzülen bir uçak var. Yanındaki kök ise “uç-“. “Uç-” fiilinden, uçma işini yapan bu taşıta ne isim veririz? Evet, bildiniz: uçak. “Uç-” fiiline “-ak” yapım eki gelerek bir varlık ismi türemiş.
Cevap: uç-ak
Adım 5: Beşinci görselde birisi unu elekten geçiriyor, yani süzüyor. Yanındaki kök de “süz-“. “Süz-” fiilinden, süzme işini yapmaya yarayan bu araca ne isim veririz? Aferin size: süzgeç. “Süz-” fiiline “-geç” yapım eki gelerek bir araç ismi türemiş.
Cevap: süz-geç
Adım 6: Son görselde lezzetli simitler satan bir amca var. Yanındaki kök “simit-“. “Simit” bir isim köküdür. Simit satan kişiye ne deriz? Çok kolay: simitçi. “Simit” ismine “-çi” yapım eki gelerek meslek adı türemiş.
Cevap: simit-çi
Gördünüz mü, yapım ekleriyle ne kadar çok yeni kelime türetebiliyoruz! Şimdi gelelim ikinci etkinliğimize. Bu bölümde sözcüklerin yapılarını inceleyeceğiz.
2. Soru: Aşağıdaki sözcükleri yapıları yönünden inceleyiniz. Gruplardaki yapısı yönünden farklı sözcükleri belirleyip işaretleyiniz.
Sevgili arkadaşlar, bir kelimenin yapısı dendiğinde aklımıza üç şey gelmeli:
- Basit sözcükler: Hiçbir yapım eki almamış, sadece kök halinde olan veya sadece çekim eki almış (anlamını değiştirmeyen) sözcüklerdir. Mesela “ev”, “kalemler”, “kitapta” gibi.
- Türemiş sözcükler: Yapım eki alarak yeni bir anlam kazanmış veya türü değişmiş sözcüklerdir. Mesela “gözlük” (gözden türemiş), “yazıcı” (yazmaktan türemiş) gibi.
- Birleşik sözcükler: İki veya daha fazla kelimenin bir araya gelerek yeni bir anlam oluşturduğu sözcüklerdir. Mesela “buzdolabı”, “gecekondu”, “açıkgöz” gibi.
Şimdi her gruptaki kelimeleri tek tek inceleyelim ve yapıları farklı olanı bulalım.
I. Grup:
- kuyu: Bu kelime kök halindedir, hiçbir yapım eki almamış. Yani basit bir sözcük.
- saksağan: Bu kelime de kök halindedir, yapım eki almamış. Yani basit bir sözcük.
- örtü: Bu kelimeye dikkat edelim. “Örtmek” fiilinden “-ü” yapım ekiyle türemiş. Yani türemiş bir sözcük.
- elbise: Bu kelime de kök halindedir, yapım eki almamış. Yani basit bir sözcük.
Gördüğünüz gibi, “kuyu”, “saksağan” ve “elbise” basitken, “örtü” türemiştir.
Farklı olan sözcük:örtü
II. Grup:
- olgun: “Olmak” fiilinden “-gun” yapım ekiyle türemiş. Yani türemiş bir sözcük.
- dizi: “Dizmek” fiilinden “-i” yapım ekiyle türemiş. Yani türemiş bir sözcük.
- yitik: “Yitmek” fiilinden “-ik” yapım ekiyle türemiş. Yani türemiş bir sözcük.
- sardunya: Bu kelime bir çiçek adıdır ve kök halindedir, yapım eki almamış. Yani basit bir sözcük.
Burada da “olgun”, “dizi” ve “yitik” türemişken, “sardunya” basit bir kelimedir.
Farklı olan sözcük:sardunya
III. Grup:
- İstanbul: Bu kelime özel bir isimdir ve tek kelimedir, yapım eki almamış. Yani basit bir sözcük.
- atasözü: “Ata” ve “sözü” kelimelerinin birleşmesiyle oluşmuş. Yani birleşik bir sözcük.
- alaçam: “Al” (kırmızımsı renk) ve “çam” kelimelerinin birleşmesiyle oluşmuş. Yani birleşik bir sözcük.
- başkent: “Baş” ve “kent” kelimelerinin birleşmesiyle oluşmuş. Yani birleşik bir sözcük.
Bu grupta ise “atasözü”, “alaçam” ve “başkent” birleşikken, “İstanbul” basit bir kelimedir.
Farklı olan sözcük:İstanbul
Harika gidiyorsunuz! Kelimelerin yapılarını artık çok daha iyi anladığınıza eminim. Şimdi son bölüme geçelim.
3. Konuşalım, Anlatalım
“Atatürk bugün hayatta olsaydı yurt ve dünya sorunlarına ilgi gösterir miydi? Hangi sorunlara nasıl çözüm yolları üretirdi?” sorularının cevaplarını düşününüz. Kendinizi Atatürk’ün yerine koyarak yurt ya da dünya sorunlarından birini belirleyiniz. Belirlediğiniz sorunun nedenleriyle ve çözüm yollarıyla ilgili düşüncelerinizi arkadaşlarınızla paylaşınız.
! Öğretmeninizin belirlediği süreyi geçmeyecek biçimde konuşmanız gerektiğini unutmayınız.
Sevgili öğrencilerim, bu bölüm bir sınav sorusu değil, daha çok bir düşünme ve tartışma etkinliği. Burada sizden doğru ya da yanlış bir cevap beklenmiyor. Aksine, eleştirel düşünme becerilerinizi kullanarak, Atatürk gibi büyük bir liderin bakış açısıyla günümüz sorunlarına nasıl yaklaşılabileceğini hayal etmeniz isteniyor.
Adım 1: Öncelikle kendinizi Atatürk’ün yerine koymaya çalışın. Onun ileri görüşlülüğünü, bilime ve akla verdiği önemi, vatan ve millet sevgisini düşünün. Sizce o, bugün dünyadaki çevre sorunlarına, savaşlara, eşitsizliklere veya ülkemizdeki eğitim, ekonomi gibi konulara nasıl yaklaşırdı?
Adım 2: Yurt veya dünya sorunlarından birini seçin. Mesela “küresel ısınma”, “savaşlar”, “eğitimde fırsat eşitsizliği” gibi konular olabilir.
Adım 3: Seçtiğiniz bu sorunun nedenlerini ve olası çözüm yollarını kendi cümlelerinizle, mantıklı bir şekilde açıklamaya çalışın. “Atatürk olsaydı şöyle bir çözüm önerirdi çünkü…” diye başlayarak düşüncelerinizi geliştirebilirsiniz.
Adım 4: Son olarak, düşüncelerinizi arkadaşlarınızla paylaşırken, öğretmeninizin size verdiği süreyi aşmamaya dikkat edin. Unutmayın, önemli olan düşüncelerinizi net ve anlaşılır bir şekilde ifade edebilmektir.
Bu etkinlik, sadece Türkçe dersi için değil, hayat için de çok önemli bir beceri olan problem çözme ve farklı bakış açılarıyla düşünme yeteneğinizi geliştirecek. Bu yüzden bu kısmı dikkatlice düşünmenizi ve üzerinde konuşmanızı tavsiye ederim.
Bugünkü dersimiz bu kadardı. Umarım kelimelerin yapısı ve türemesi hakkında yeni şeyler öğrenmiş ve düşünme becerilerinizi geliştirmişsinizdir. Bir sonraki derste görüşmek üzere, kendinize iyi bakın!