Merhaba sevgili öğrencilerim, ben Türkçe öğretmeniniz. Bugün size gönderilen görseldeki soruları birlikte analiz edip adım adım çözeceğiz. Unutmayın, Türkçe çok güzel ve anlamlı bir dil, bu sorular da bize dilimizi daha iyi anlamamız için fırsat sunuyor. Hadi başlayalım!
1. Soru: Aşağıda verilen sözcüklerle ekleri birleştiriniz. Eklendiği sözcüğün anlamını değiştirmeyen eklerin bulunduğu kutucukları örnekteki gibi boyayınız.
Çözüm:
Sevgili çocuklar, bu soruda bizden hem kelimelere ekleri getirmemiz isteniyor hem de hangi ekin kelimenin anlamını değiştirip hangisinin değiştirmediğini bulmamız bekleniyor. Kelimenin anlamını değiştiren eklere yapım eki, değiştirmeyen eklere ise çekim eki diyoruz. Yapım ekleri kelimeden yeni bir kelime türetirken, çekim ekleri kelimenin cümledeki görevini belirler, çoğul yapar ya da halini belirtir. Hadi şimdi kelimelerimize tek tek bakalım:
- Güneş:
- Güneşli: “Güneş” kelimesine “-li” eki gelince “güneşin olduğu, güneşi olan” anlamında yeni bir kelime oluşuyor. Bu ek kelimenin anlamını değiştirdiği için yapım ekidir. Bu kutucuğu boyamalıyız.
- Güneşe: “Güneş” kelimesine “-e” eki gelince “güneşe doğru” anlamı katıyor, ama kelimenin öz anlamı değişmiyor. Bu ek çekim ekidir. Bu kutucuğu boyamamalıyız.
- Güneşlik: “Güneş” kelimesine “-lik” eki gelince “güneşten korunmak için kullanılan yer veya eşya” anlamında yeni bir kelime oluşuyor. Bu ek kelimenin anlamını değiştirdiği için yapım ekidir. Bu kutucuğu boyamalıyız.
- Renk:
- Renkten: “Renk” kelimesine “-ten” eki gelince “renkten ayrılma” anlamı katıyor, kelimenin öz anlamı değişmiyor. Bu ek çekim ekidir. Bu kutucuğu boyamamalıyız.
- Renksiz: “Renk” kelimesine “-siz” eki gelince “rengi olmayan” anlamında yeni bir kelime oluşuyor. Bu ek kelimenin anlamını değiştirdiği için yapım ekidir. Bu kutucuğu boyamalıyız.
- Renkli: “Renk” kelimesine “-li” eki gelince “rengi olan” anlamında yeni bir kelime oluşuyor. Bu ek kelimenin anlamını değiştirdiği için yapım ekidir. Bu kutucuğu boyamalıyız.
- Ses:
- Sesi: “Ses” kelimesine “-i” eki gelince “o sesi” gibi bir anlam katıyor, kelimenin öz anlamı değişmiyor. Bu ek çekim ekidir. Bu kutucuğu boyamamalıyız.
- Sesli: “Ses” kelimesine “-li” eki gelince “sesi olan” anlamında yeni bir kelime oluşuyor. Bu ek kelimenin anlamını değiştirdiği için yapım ekidir. Bu kutucuğu boyamalıyız.
- Sessiz: “Ses” kelimesine “-siz” eki gelince “sesi olmayan” anlamında yeni bir kelime oluşuyor. Bu ek kelimenin anlamını değiştirdiği için yapım ekidir. Bu kutucuğu boyamalıyız.
- Bebek:
- Bebeklik: “Bebek” kelimesine “-lik” eki gelince “bebek olma durumu” veya “bebek eşyalarının satıldığı yer” anlamında yeni bir kelime oluşuyor. Bu ek kelimenin anlamını değiştirdiği için yapım ekidir. Bu kutucuğu boyamalıyız.
- Bebekçi: “Bebek” kelimesine “-çi” eki gelince “bebek satan kişi” anlamında yeni bir kelime oluşuyor. Bu ek kelimenin anlamını değiştirdiği için yapım ekidir. Bu kutucuğu boyamalıyız.
- Bebeke: “Bebek” kelimesine “-e” eki gelince “bebeğe doğru” anlamı katıyor, kelimenin öz anlamı değişmiyor. Bu ek çekim ekidir. Bu kutucuğu boyamamalıyız.
- Bulut:
- Bulutlu: “Bulut” kelimesine “-lu” eki gelince “bulutu olan” anlamında yeni bir kelime oluşuyor. Bu ek kelimenin anlamını değiştirdiği için yapım ekidir. Bu kutucuğu boyamalıyız.
- Bulutsuz: “Bulut” kelimesine “-suz” eki gelince “bulutu olmayan” anlamında yeni bir kelime oluşuyor. Bu ek kelimenin anlamını değiştirdiği için yapım ekidir. Bu kutucuğu boyamalıyız.
- Bulutlar: “Bulut” kelimesine “-lar” eki gelince “birden fazla bulut” anlamı katıyor, kelimenin öz anlamı değişmiyor. Bu ek çekim ekidir. Bu kutucuğu boyamamalıyız.
- Çiçek:
- Çiçekçi: “Çiçek” kelimesine “-çi” eki gelince “çiçek satan kişi” anlamında yeni bir kelime oluşuyor. Bu ek kelimenin anlamını değiştirdiği için yapım ekidir. Bu kutucuğu boyamalıyız.
- Çiçeklik: “Çiçek” kelimesine “-lik” eki gelince “çiçeklerin bulunduğu yer” veya “çiçek yetiştirilen yer” anlamında yeni bir kelime oluşuyor. Bu ek kelimenin anlamını değiştirdiği için yapım ekidir. Bu kutucuğu boyamalıyız.
- Çiçekler: “Çiçek” kelimesine “-ler” eki gelince “birden fazla çiçek” anlamı katıyor, kelimenin öz anlamı değişmiyor. Bu ek çekim ekidir. Bu kutucuğu boyamamalıyız.
- Fotoğraf:
- Fotoğrafta: “Fotoğraf” kelimesine “-ta” eki gelince “fotoğrafın üzerinde veya içinde” anlamı katıyor, kelimenin öz anlamı değişmiyor. Bu ek çekim ekidir. Bu kutucuğu boyamamalıyız.
- Fotoğraflık: “Fotoğraf” kelimesine “-lık” eki gelince “fotoğraf çekmeye uygun yer” veya “fotoğrafla ilgili bir şey” anlamında yeni bir kelime oluşuyor. Bu ek kelimenin anlamını değiştirdiği için yapım ekidir. Bu kutucuğu boyamalıyız.
- Fotoğrafçı: “Fotoğraf” kelimesine “-çı” eki gelince “fotoğraf çeken kişi” anlamında yeni bir kelime oluşuyor. Bu ek kelimenin anlamını değiştirdiği için yapım ekidir. Bu kutucuğu boyamalıyız.
- Fark:
- Farkı: “Fark” kelimesine “-ı” eki gelince “o farkı” gibi bir anlam katıyor, kelimenin öz anlamı değişmiyor. Bu ek çekim ekidir. Bu kutucuğu boyamamalıyız.
- Farklı: “Fark” kelimesine “-lı” eki gelince “farkı olan” anlamında yeni bir kelime oluşuyor. Bu ek kelimenin anlamını değiştirdiği için yapım ekidir. Bu kutucuğu boyamalıyız.
- Farksız: “Fark” kelimesine “-sız” eki gelince “farkı olmayan” anlamında yeni bir kelime oluşuyor. Bu ek kelimenin anlamını değiştirdiği için yapım ekidir. Bu kutucuğu boyamalıyız.
Sonuç: Kelimelerin anlamını değiştiren yani yapım eki olan kutucukları (örnekteki gibi) boyamalıyız. Bunlar: güneşli, güneşlik, renksiz, renkli, sesli, sessiz, bebeklik, bebekçi, bulutlu, bulutsuz, çiçekçi, çiçeklik, fotoğraflık, fotoğrafçı, farklı, farksız eklerinin bulunduğu kutucuklardır.
2. Soru: Aşağıdaki dizelerde geçen ad ve sıfat tamlamalarını bulunuz. Ad tamlamalarının altını mavi, sıfat tamlamalarının altını ise kırmızı kalemle çiziniz.
Çözüm:
Sevgili çocuklar, tamlamalar Türkçede iki veya daha fazla kelimenin bir araya gelerek bir kavramı karşılamasıdır. Eğer kelimelerden biri veya ikisi de isimse ve bir bütün oluşturuyorsa buna ad tamlaması deriz. Eğer bir isim, bir sıfat tarafından niteleniyor veya belirtiliyorsa buna da sıfat tamlaması deriz. Hadi şimdi dizelerdeki tamlamaları bulalım ve hangi tür olduklarını belirleyelim:
Adım 1: İlk dize grubuna bakalım:
Odamın penceresi bir bahçeye bakar
Bahçe çırılçıplak, kurumuş ağaçlar
- Odamın penceresi: Burada “oda” ve “pencere” kelimeleri bir araya gelmiş. “Odanın nesi?” diye sorduğumuzda “penceresi” cevabını alıyoruz. Her iki kelime de ek almış ve bir bütün oluşturmuş. Bu bir belirtili ad tamlamasıdır. Altını mavi kalemle çizmeliyiz.
- bir bahçeye: “Bahçe” bir isimdir. “Bir” kelimesi ise bahçeyi belirtiyor. Hangi bahçe olduğu tam belli değil. Bu bir sıfat tamlamasıdır. Altını kırmızı kalemle çizmeliyiz.
- kurumuş ağaçlar: “Ağaçlar” bir isimdir. “Kurumuş” kelimesi ise ağaçların nasıl olduğunu niteliyor. Bu bir sıfat tamlamasıdır. Altını kırmızı kalemle çizmeliyiz.
Adım 2: İkinci dize grubuna bakalım:
Dağın uykusuna, kuşun gözüne,
Sabahın sesine, taşıdım seni.
- Dağın uykusuna: “Dağ” ve “uyku” kelimeleri bir araya gelmiş. “Dağın nesi?” diye sorduğumuzda “uykusu” cevabını alıyoruz. Her iki kelime de ek almış. Bu bir belirtili ad tamlamasıdır. Altını mavi kalemle çizmeliyiz.
- Kuşun gözüne: “Kuş” ve “göz” kelimeleri bir araya gelmiş. “Kuşun nesi?” diye sorduğumuzda “gözü” cevabını alıyoruz. Her iki kelime de ek almış. Bu bir belirtili ad tamlamasıdır. Altını mavi kalemle çizmeliyiz.
- Sabahın sesine: “Sabah” ve “ses” kelimeleri bir araya gelmiş. “Sabahın neyi?” diye sorduğumuzda “sesi” cevabını alıyoruz. Her iki kelime de ek almış. Bu bir belirtili ad tamlamasıdır. Altını mavi kalemle çizmeliyiz.
Adım 3: Üçüncü dize grubuna bakalım:
Uzak ve beyaz şehirlerden
Bir ince yağmurla gelirsin
- Uzak ve beyaz şehirlerden: “Şehirler” bir isimdir. “Uzak” ve “beyaz” kelimeleri ise şehirlerin nasıl olduğunu niteliyor. Birden fazla sıfatla kurulmuş bir sıfat tamlamasıdır. Altını kırmızı kalemle çizmeliyiz.
- Bir ince yağmurla: “Yağmur” bir isimdir. “Bir” ve “ince” kelimeleri ise yağmuru belirtiyor ve niteliyor. Bu da bir sıfat tamlamasıdır. Altını kırmızı kalemle çizmeliyiz.
Adım 4: Dördüncü dize grubuna bakalım:
Ağaç dik, sula çiçekleri
Çocukları görünce gülsün gözlerinin içi
- gözlerinin içi: “Göz” ve “iç” kelimeleri bir araya gelmiş. “Gözlerinin nesi?” diye sorduğumuzda “içi” cevabını alıyoruz. Her iki kelime de ek almış. Bu bir belirtili ad tamlamasıdır. Altını mavi kalemle çizmeliyiz.
Sonuç:
Ad tamlamaları (mavi):
- Odamın penceresi
- Dağın uykusuna
- Kuşun gözüne
- Sabahın sesine
- gözlerinin içi
Sıfat tamlamaları (kırmızı):
- bir bahçeye
- kurumuş ağaçlar
- Uzak ve beyaz şehirlerden
- Bir ince yağmurla
3. Soru: Bu görseli en doğru yansıtan metin aşağıdakilerden hangisidir? İlgili kutucuğu işaretleyiniz.
Çözüm:
Öncelikle görseli dikkatlice inceleyelim. Resimde ne görüyoruz? Şiddetli bir yağmur yağıyor, yerler su içinde kalmış, evlerin kapılarına kadar su yükselmiş, hatta bazı yerlerde suyun kaldırım seviyesini aştığını görüyoruz. Binalar, bir cami minaresi var, yani bir yerleşim yeri. Bu durum bize bir sel baskını olduğunu gösteriyor. Şimdi seçenekleri tek tek değerlendirelim:
Adım 1: İlk seçeneği okuyalım:
a) Yolların iki yanından deli deli ırmaklar akıyor, bazı yerlerde su kaldırımlara kadar çıkıyordu. Çayı sel basmıştı, yatağının dikleştiği yerlerden kocaman kaya parçaları ve ağaç kütükleri yuvarlanıyordu.
Bu metin de bir selden bahsediyor ama görselde “deli deli ırmaklar” veya “kocaman kaya parçaları ve ağaç kütükleri yuvarlanıyordu” gibi detayları görmüyoruz. Daha çok bir şehir veya köy merkezinde yaşanan bir sel durumu var, dağlık bir alandaki dere taşması gibi değil.
Adım 2: İkinci seçeneği okuyalım:
b) O sabah hava bozmuş, şiddetli bir yağmur başlamıştı. Köy, kısa bir süre içinde sular altında kalmıştı.
Bu metin görselle çok uyumlu! Resimde “şiddetli bir yağmur” görüyoruz ve yerleşim yerinin “sular altında kalmış” olması da açıkça belli. “Köy” ifadesi de görseldeki yerleşim yerine uygun. Bu seçenek görseli çok iyi anlatıyor.
Adım 3: Üçüncü seçeneği okuyalım:
c) Bir gün önce çok yağmur yağmıştı. Ertesi gün ikindi vaktine doğru azgın bir sel başladı. Tepelerden hışıldayarak gelen su, iki yandaki setlere vurarak daha büyük ses çıkarıyor, önüne ne gelirse alıp gidiyordu.
Bu metin de bir selden bahsediyor ama “bir gün önce çok yağmur yağmıştı” ifadesi görseldeki o anı değil, olayın öncesini anlatıyor. Ayrıca görselde suyun “tepelerden hışıldayarak geldiğini” gösteren bir detay yok. Bu da görselle tam olarak örtüşmüyor.
Adım 4: Dördüncü seçeneği okuyalım:
d) Her şey birkaç saat içinde olup bitti. Önce bir yağmur boşandı, sonra evin giriş kapısından içeri su dolmaya başladı. Su baskınının yaşandığı evlerdeki eşyalar büyük zarar gördü.
Bu metin olayın süresi (“birkaç saat içinde olup bitti”) ve evlerin içindeki durum (“evin giriş kapısından içeri su dolmaya başladı”, “eşyalar büyük zarar gördü”) hakkında bilgi veriyor. Ancak görselde biz sadece dışarıdaki genel durumu, yani yağmur ve sular altında kalmış yerleri görüyoruz. Evlerin içindeki durumu veya olayın ne kadar sürdüğünü görselden anlayamıyoruz.
Sonuç: Seçenekleri değerlendirdiğimizde, görseldeki şiddetli yağmuru ve yerleşim yerinin sular altında kalmasını en iyi anlatan metin b) O sabah hava bozmuş, şiddetli bir yağmur başlamıştı. Köy, kısa bir süre içinde sular altında kalmıştı. seçeneğidir. Bu yüzden bu kutucuğu işaretlemeliyiz.