Merhaba sevgili 6. sınıf öğrencim! Bugün seninle Türkçe dersimizden çok güzel bir “Söz Varlığımız” etkinliği yapacağız. Hazır mısın? Hadi bakalım, soruları adım adım, dikkatlice inceleyelim ve doğru cevapları bulalım!
***
1. “Arkadaşlarım benimle öyle bir eğlendiler ki!..” cümlesinde geçen “eğlenmek” sözcüğünün anlamı aşağıdaki cümlelerin hangisinde vardır? İşaretleyiniz.
Sevgili öğrencim, bu soruda bize “eğlenmek” kelimesinin bir cümledeki anlamının, diğer cümlelerden hangisinde aynı anlama geldiğini bulmamız isteniyor. Öncelikle ana cümlemizdeki “eğlenmek” kelimesinin ne anlama geldiğine bakalım:
“Arkadaşlarım benimle öyle bir eğlendiler ki!..”
Burada “eğlenmek”, arkadaşlarla birlikte keyifli vakit geçirmek, neşeli olmak, hoşça zaman geçirmek anlamında kullanılmış. Yani bir araya gelip hoş sohbet etmek, gülmek, şakalaşmak gibi durumları ifade ediyor.
Şimdi seçeneklere tek tek göz atalım:
a) Düğünde herkes eğlenirken o sessizce oturuyordu.
Buradaki “eğlenmek” de neşeli vakit geçirmek anlamında. Ama cümlede bir zıtlık var, herkes eğlenirken bir kişinin sessizce oturduğu belirtilmiş. Yani burada genel olarak bir ortamda keyifli zaman geçirmekten bahsediliyor.
b) Babamı beklerken kitap okuyarak eğlendim.
Buradaki “eğlenmek” ise bir etkinliğe dalarak keyif almak, hoşlanmak anlamında kullanılmış. Yani kitap okuma eyleminden bir zevk aldığını anlatıyor. Bu, arkadaşlarla birlikte geçirilen neşeli zamandan biraz farklı, daha kişisel bir keyif.
c) İzmir’e giderken dedesini ziyaret etmek için iki gün Pamukkale’de eğlenmiş.
Buradaki “eğlenmek”, bir yerde tatil yaparak, gezip tozarak hoş vakit geçirmek anlamında. Bu da yine kişisel bir aktivite veya geziden alınan keyfi anlatıyor.
d) Kardeşim, sorduğum sorulara için için gülüp benimle eğlendi.
İşte bu cümle, ana cümlemizdeki anlama en yakın olanı! Burada “benimle eğlendi” ifadesi, kardeşin seninle birlikte keyifli vakit geçirdiğini, belki biraz takıldığını, şakalaştığını anlatıyor. “Arkadaşlarım benimle eğlendiler” cümlesindeki gibi, karşılıklı bir etkileşim ve birlikte neşelenme anlamı taşıyor.
Sonuç:
Doğru cevap d) Kardeşim, sorduğum sorulara için için gülüp benimle eğlendi. seçeneğidir.
***
2. Aşağıdaki ifadeleri “iple çekmek, aklı kalmak, başından aşağı kaynar sular dökülmek” deyimlerinden uygun olanları kullanarak tamamlayınız.
Şimdi de deyimler konusuna geldik! Deyimler, genellikle gerçek anlamından uzaklaşmış, kalıplaşmış söz öbekleridir ve anlatıma zenginlik katarlar. Bize verilen üç deyimin anlamlarına bir bakalım, sonra cümlelerdeki boşluklara en uygun olanlarını yerleştirelim:
İple çekmek: Bir şeyi çok istemek, sabırsızlıkla beklemek demektir. Mesela “Tatili iple çekiyorum.”
Aklı kalmak: Bir şeyi düşünmekten kendini alamamak, unutamamak, endişelenmek veya bir şeye gözü takılmak demektir. Mesela “Evde bıraktığı kedide aklı kaldı.”
Başından aşağı kaynar sular dökülmek: Çok şaşırmak, üzülmek, dehşete düşmek gibi ani ve yoğun bir olumsuz duygu yaşamak demektir. Mesela “Kötü haberi duyunca başından aşağı kaynar sular döküldü.”
Şimdi cümlelerimize geçelim:
Adım 1: Birinci cümleyi tamamlayalım.
Bütün gün çalıştığım için ……………………………
Bir insan bütün gün çalıştıktan sonra ne ister? Genellikle dinlenmek veya işin bitmesini sabırsızlıkla bekler, değil mi? İşte burada “iple çekmek” deyimi çok güzel uyar. “Dinlenmeyi iple çekiyordum” veya “paydosu iple çekiyordum” diyebiliriz. Boşluğa en uygun şekilde yerleştirelim:
Çözüm:
Bütün gün çalıştığım için paydosu iple çekiyordum.
Adım 2: İkinci cümleyi tamamlayalım.
Kedimin kaybolduğunu duyunca ……………………………
Sevdiğimiz bir hayvanın kaybolması bizi nasıl etkiler? Genellikle çok üzer, şoke eder, değil mi? Bu ani ve kötü habere verilen tepkiyi anlatan deyimimiz “başından aşağı kaynar sular dökülmek”tir. Bunu cümleye uygun şekilde yerleştirelim:
Çözüm:
Kedimin kaybolduğunu duyunca başımdan aşağı kaynar sular döküldü.
Adım 3: Üçüncü cümleyi tamamlayalım.
Kütüphanede gördüğüm o kitapta ……………………………
Kütüphanede bir kitap gördüğümüzde ve onu çok beğendiğimizde, aklımızda kalır, onu düşünmeden edemeyiz. İşte bu durumu anlatan deyimimiz de “aklı kalmak”tır. Cümleye uygun şekilde yerleştirelim:
Çözüm:
Kütüphanede gördüğüm o kitapta aklım kaldı.
***
3. Aşağıdaki cümlelerde hangi sözcükler bir duyguyu anlatmaktadır? Bu sözcüklerin altını çiziniz.
Şimdi de duygularımızı ifade eden kelimeleri, yani ünlemleri bulacağız. Unutma, ünlemler sevinç, şaşkınlık, korku, acı, üzüntü gibi çeşitli duyguları anlatan sözcüklerdir ve genellikle cümlenin başında yer alıp kendilerinden sonra ünlem işareti veya virgül alırlar, ya da cümlenin sonunda ünlem işareti olur.
Hadi cümlelere bakalım:
a) Vah vah, küçük kızın bu durumuna çok üzüldüm!
Burada “Vah vah” kelimeleri, küçük kızın durumu karşısında duyulan üzüntü ve acıma duygusunu ifade ediyor. Bu yüzden altını çizmeliyiz.
b) Ah! Akşamdan beri dişim ağrıyor.
“Ah” kelimesi, diş ağrısından duyulan acı ve şikâyet duygusunu anlatıyor. Bu yüzden altını çizmeliyiz.
c) Uf, ayağımı masaya çarptım!
“Uf” kelimesi, ayağını masaya çarpınca duyulan ani acı ve can sıkıntısını ifade ediyor. Bu yüzden altını çizmeliyiz.
d) Aman Hacivat! Hemen gidelim.
“Aman” kelimesi burada bir uyarı, acelecilik veya dikkat çekme duygusunu anlatıyor. Bu yüzden altını çizmeliyiz.
Sonuç:
Duygu anlatan sözcükler sırasıyla Vah vah, Ah, Uf ve Aman‘dır.
***
4. Aşağıdaki kutucuklara korku ve acıma duygularını ifade eden birer cümle yazınız.
Şimdi sıra sende! Bize verilen iki farklı duygu için birer tane, ünlem içeren cümle yazacağız. Unutma, ünlemler duygularımızı kısa ve etkili bir şekilde anlatmamızı sağlar.
Adım 1: Korku duygusunu anlatan bir cümle yazalım.
Korku, bir şeyden çekinme, tehlike hissetme duygusudur. Bu duyguyu anlatan bir ünlemle cümle kuralım. Mesela, aniden çıkan bir durum karşısında ne deriz?
Çözüm:
Eyvah, deprem oluyor!
Adım 2: Acıma duygusunu anlatan bir cümle yazalım.
Acıma, bir kişinin veya bir durumun kötü halini görüp üzülme, merhamet etme duygusudur. Bu duyguyu anlatan bir ünlemle cümle kuralım. Mesela, zor durumda olan birini görünce ne deriz?
Çözüm:
Yazık, o minicik kedi ne kadar da üşümüş!
Sonuç:
Korku cümlesi: Eyvah, deprem oluyor!
Acıma cümlesi: Yazık, o minicik kedi ne kadar da üşümüş!
***
Aferin sana! Bütün soruları birlikte çok güzel bir şekilde çözdük. Gördün mü, Türkçe aslında ne kadar eğlenceli ve düşünmeye sevk eden bir ders! Deyimler, ünlemler ve kelime anlamları, dilimizi daha iyi anlamamızı ve kendimizi daha güzel ifade etmemizi sağlıyor. Derslerimize böyle dikkatle devam edersen, çok başarılı olacağına eminim!