Merhaba canım öğrencim! Bugün seninle Türkçe dersimizden çok önemli ve eğlenceli konulara değineceğiz. Kelimelerin ne tür özellikler taşıdığını, nasıl oluştuklarını ve kaç tane yapım eki aldıklarını hep birlikte adım adım çözeceğiz. Hazırsan başlayalım!
1. Aşağıdaki aynı renkle yazılmış sözcüklerin ortak özelliğini belirleyerek ilgili yerlere yazınız.
Şimdi metindeki renkli kelimelere bakalım ve ortak özelliklerini bulalım:
Maviyle yazılmış sözcüklerin ortak özellikleri:
Metinde mavi renkle yazılmış kelimeler ağustos, sözünü ve Akdeniz kelimeleridir.
Bu kelimeler birer isimdir (addır). Yani bir varlığı, kavramı veya olayı adlandıran kelimelerdir. İçlerinde hem özel isim (Akdeniz) hem de cins isimler (ağustos, söz) bulunur. Ortak özellikleri, hepsinin birer varlığı ya da kavramı karşılayan kelimeler olmasıdır.
Pembeyle yazılmış sözcüklerin ortak özellikleri:
Metinde pembe renkle yazılmış kelime Kocatepe’den kelimesidir.
Bu kelime bir özel isimdir ve ismin hâl eklerinden (-den) birini almıştır. Özel isim olduğu için büyük harfle başlar ve aldığı çekim eki kesme işaretiyle ayrılır. Tek kelime olduğu için, bu kelimenin özellikleri onun ortak özelliğidir.
Yeşille yazılmış sözcüklerin ortak özellikleri:
Metinde yeşil renkle yazılmış kelimeler büyük ve Türk’lük kelimeleridir.
Bu kelimelerden büyük, bir varlığın özelliğini belirten bir sıfattır. Türk’lük ise bir kökten yapım eki alarak türemiş bir isimdir (türemiş isim). Her ikisi de cümledeki anlamı zenginleştirir ve birer kavramı ifade ederler. Yani biri bir varlığı nitelerken, diğeri bir kavramı adlandırır.
—
2. Ortak özelliklerini belirlediğiniz sözcükleri ilgili başlıkların altına yazınız.
Şimdi de kelimeleri basit sözcük, türemiş sözcük ve birleşik sözcük olarak ayıracağız. Hatırlarsan, basit sözcükler hiçbir yapım eki almaz, türemiş sözcükler yapım eki alarak yeni bir anlam kazanır, birleşik sözcükler ise iki veya daha fazla kelimenin birleşmesiyle oluşur.
Basit sözcük:
ağustos: Kelime kök halinde, yapım eki almamış.
büyük: Kelime kök halinde, yapım eki almamış.
sözünü: Kelime kök halinde (“söz”), sadece çekim ekleri (-ü, -nü) almış, anlamı değişmemiş.
Türemiş sözcük:
Türk’lük: “Türk” kelimesine “-lük” yapım eki gelerek yeni bir kelime oluşmuş ve anlamı değişmiş (“Türk olma durumu” anlamına gelmiş).
Birleşik sözcük:
Kocatepe’den: “Koca” ve “tepe” kelimelerinin birleşmesiyle oluşmuş (“Kocatepe”), sonra çekim eki almış.
Akdeniz: “Ak” ve “deniz” kelimelerinin birleşmesiyle oluşmuş, yeni bir deniz adı olmuş.
—
3. Aşağıdaki sözcüklerin kaç tane yapım eki aldığını örnekteki gibi yazınız.
Bu bölümde kelimeleri köklerine ve eklerine ayırarak kaç tane yapım eki aldıklarını bulacağız. Yapım ekleri kelimenin anlamını değiştiren veya türünü değiştiren eklerdir, unutma!
istekli
Adım 1: Kelimenin kökü iste- (bir fiil kökü).
Adım 2: İste- fiil köküne -k eki gelerek istek (bir isim) olmuş. Bu, fiilden isim yapan bir yapım ekidir.
Adım 3: İstek ismine -li eki gelerek istekli (bir sıfat) olmuş. Bu da isimden isim yapan bir yapım ekidir.
Sonuç: istekli kelimesi 2 tane yapım eki almıştır.
gözlemcilik
Adım 1: Kelimenin kökü göz (bir isim kökü).
Adım 2: Göz ismine -le eki gelerek gözle- (bir fiil) olmuş. Bu, isimden fiil yapan bir yapım ekidir.
Adım 3: Gözle- fiiline -m eki gelerek gözlem (bir isim) olmuş. Bu, fiilden isim yapan bir yapım ekidir.
Adım 4: Gözlem ismine -ci eki gelerek gözlemci (bir isim) olmuş. Bu da isimden isim yapan bir yapım ekidir.
Adım 5: Gözlemci ismine -lik eki gelerek gözlemcilik (bir isim) olmuş. Bu da isimden isim yapan bir yapım ekidir.
Sonuç: gözlemcilik kelimesi 4 tane yapım eki almıştır.
dondurma
Adım 1: Kelimenin kökü don- (bir fiil kökü).
Adım 2: Don- fiil köküne -dur eki gelerek dondur- (yine bir fiil) olmuş. Bu, fiilden fiil yapan bir yapım ekidir.
Adım 3: Dondur- fiiline -ma eki gelerek dondurma (bir isim) olmuş. Bu, fiilden isim yapan bir yapım ekidir.
Sonuç: dondurma kelimesi 2 tane yapım eki almıştır.
üretici
Adım 1: Kelimenin kökü üre- (bir fiil kökü).
Adım 2: Üre- fiil köküne -t eki gelerek üret- (yine bir fiil) olmuş. Bu, fiilden fiil yapan bir yapım ekidir.
Adım 3: Üret- fiiline -ici eki gelerek üretici (bir isim) olmuş. Bu, fiilden isim yapan bir yapım ekidir.
Sonuç: üretici kelimesi 2 tane yapım eki almıştır.
gözlükçü
Adım 1: Kelimenin kökü göz (bir isim kökü).
Adım 2: Göz ismine -lük eki gelerek gözlük (bir isim) olmuş. Bu, isimden isim yapan bir yapım ekidir.
Adım 3: Gözlük ismine -çü eki gelerek gözlükçü (bir isim) olmuş. Bu da isimden isim yapan bir yapım ekidir.
Sonuç: gözlükçü kelimesi 2 tane yapım eki almıştır.
Aferin sana! Gördün mü, kelimelerin sırlarını çözmek ne kadar da zevkliymiş! Bu bilgileri unutma, Türkçe dersinde çok işine yarayacaklar.