Merhaba sevgili öğrencim! Bugün seninle noktalama işaretleri ve amaç-sonuç cümleleri üzerine çok güzel bir çalışma yapacağız. Hazırsan, ilk sorumuzla başlayalım mı?
9. ETKİNLİK
a) Aşağıdaki cümlelerden amaç-sonuç bildirenleri “X” ile işaretleyiniz.
Şimdi bu soruda bizden ne isteniyor biliyor musun? Cümleleri okuyacağız ve hangi cümlede bir işin hangi amaçla yapıldığını ya da yapılmadığını anlatan bir durum varsa onu işaretleyeceğiz. Unutma,
amaç-sonuç
cümlelerinde bir eylemin yapılma sebebi, bir hedefi vardır. Genellikle “için” kelimesi bize ipucu verir.
Adım 1: İlk cümleyi okuyalım:
- ( X ) Gölgesinde dinlenebilmek için ağaçları kesmemeliyiz.
Burada ağaçları kesmeme amacımız neymiş?
Gölgesinde dinlenebilmek
. Gördün mü, bir amaç var. O zaman bu cümleyi “X” ile işaretliyoruz.
Adım 2: İkinci cümleyi okuyalım:
- ( ) Ağaçlar kesildiği için vatanımız giderek çölleşiyor.
Bu cümlede vatanımızın çölleşmesinin sebebi ne?
Ağaçların kesilmesi
. Ama burada bir amaç yok, bu bir
sebep-sonuç
cümlesi. Yani bir şeyin neden olduğunu anlatıyor, ne için yapıldığını değil. O yüzden bunu işaretlemiyoruz.
Adım 3: Üçüncü cümleyi okuyalım:
- ( X ) Daha yaşanılır bir dünyada olmak için ağaç dikmeliyiz.
Ağaç dikme amacımız ne?
Daha yaşanılır bir dünyada olmak
. İşte yine bir amaç var! Bu cümleyi de “X” ile işaretliyoruz.
Adım 4: Dördüncü cümleyi okuyalım:
- ( ) Ağaçlar bize atalarımızdan yadigârdır.
Bu cümle sadece bir bilgi veriyor, bir durumdan bahsediyor. Amaç ya da sebep-sonuç ilişkisi yok. O yüzden bunu da işaretlemiyoruz.
Adım 5: Son cümleyi okuyalım:
- ( ) Doğayı çocuklarımızdan ödünç aldık.
Bu cümle de yine bir durum tespiti, bir amaç ya da sebep bildirmiyor. Bu da işaretlenmeyecek.
Sonuç:
- ( X ) Gölgesinde dinlenebilmek için ağaçları kesmemeliyiz.
- ( ) Ağaçlar kesildiği için vatanımız giderek çölleşiyor.
- ( X ) Daha yaşanılır bir dünyada olmak için ağaç dikmeliyiz.
- ( ) Ağaçlar bize atalarımızdan yadigârdır.
- ( ) Doğayı çocuklarımızdan ödünç aldık.
b) Aşağıdaki amaç-sonuç cümlelerinin amaç ve sonuç bölümlerini yazınız.
Şimdi de verilen cümlelerdeki amacı ve sonucu bulup ayrı ayrı yazacağız. Hatırlıyor musun,
amaç
bir şeyin yapılma hedefiydi,
sonuç
ise o hedefe ulaşmak için yapılan eylem veya o eylemin kendisiydi.
Adım 1: İlk cümleye bakalım:
- Uluslararası konferansa katılmak için Paris’e gitti.
Bu kişi neden Paris’e gitmiş?
Uluslararası konferansa katılmak
için. İşte bu onun amacı. Peki, bu amacı gerçekleştirmek için ne yapmış?
Paris’e gitmiş
. Bu da sonuç kısmı.
Amaç: Uluslararası konferansa katılmak için
Sonuç: Paris’e gitti
Adım 2: İkinci cümleye bakalım:
- Bol su içiyorum, daha sağlıklı olmak için.
Burada ne yapılıyor?
Bol su içiliyor
. Peki ne amaçla yapılıyor bu?
Daha sağlıklı olmak
için. Gördün mü, amaç hep bir hedef bildiriyor.
Amaç: Daha sağlıklı olmak için
Sonuç: Bol su içiyorum
10. ETKİNLİK
Aşağıdaki dizeyi okuyunuz. Soruları cevaplayınız.
Ey hemşehri, sakın kesme!
a) Bu dizenin sonunda hangi noktalama işareti kullanılmıştır?
Hemen dizeye dikkatlice bakalım: “Ey hemşehri, sakın kesme
!
” Gördün mü, cümlenin sonunda bir işaret var. Bu işaretin adı neydi?
Sonuç:
Ünlem işareti (!)
b) Bu noktalama işareti niçin kullanılmıştır?
Şimdi düşünelim, ünlem işaretini ne zaman kullanırız? Genellikle seslenme, uyarı, sevinç, korku gibi güçlü duyguları anlatırken kullanırız. “Ey hemşehri, sakın kesme!” cümlesinde ne var sence?
Adım 1: “Ey hemşehri” ifadesi bir seslenme ifadesi. Birine sesleniyor.
Adım 2: “Sakın kesme!” ise bir uyarı ve aynı zamanda bir emir içeriyor. Kesinlikle yapmamasını istiyor.
Sonuç:
Dizede hem bir seslenme hem de bir uyarı ve emir anlamı olduğu için ünlem işareti kullanılmıştır.
c) “Hanımefendi bugün de işe pek erken (!) geldiniz.” cümlesindeki ünlem işareti niçin kullanılmıştır?
Bu biraz farklı bir ünlem işareti kullanımı, dikkatli olalım. Ünlem işareti bazen cümlenin sonunda değil de, parantez içinde bir kelimenin hemen arkasında kullanılır. “Hanımefendi bugün de işe pek erken
(!)
geldiniz.” cümlesindeki “erken” kelimesinden sonra parantez içinde ünlem var. Sence bu ne anlama geliyor?
Adım 1: Normalde “erken geldiniz” deriz. Ama burada o “erken” kelimesine bir vurgu var.
Adım 2: Parantez içindeki ünlem, cümleye bir
alay, küçümseme, şaşkınlık
veya
inanmama
anlamı katar. Sanki “Erken mi geldiniz? Buna şaşırdım/inanmadım/alay ediyorum” gibi bir anlam veriyor.
Sonuç:
Cümlede, söylenen söze
alay, küçümseme
veya
şaşkınlık
anlamı katmak için kullanılmıştır.
ç) “Simitçi! Bana bir simit lütfen.” cümlesindeki ünlem işaretinin kullanım amacı nedir? Yazınız.
Şimdi bu cümleye bakalım: “Simitçi
!
Bana bir simit lütfen.” Burada ünlem işareti “Simitçi” kelimesinden sonra gelmiş. Sence neden?
Adım 1: “Simitçi” kelimesi, birine hitap etme, seslenme ifadesidir.
Adım 2: Birine seslenirken veya hitap ederken ünlem işareti kullanırız. Tıpkı “Ey hemşehri!” örneğinde olduğu gibi.
Sonuç:
Cümlede birine
seslenme
veya
hitap etme
amacıyla kullanılmıştır.
11. ETKİNLİK
Aşağıdaki cümlelerin hangilerinde ünlem işareti kullanılmalıdır? İşaretleyiniz.
Bu soruda da ünlem işaretinin hangi cümlelerde doğru bir şekilde kullanılması gerektiğini bulacağız. Hatırlayalım, ünlem işareti genellikle yoğun duyguları (sevinç, korku, şaşkınlık, üzüntü, öfke), seslenmeleri, emirleri ve uyarıları ifade eden cümlelerin sonunda veya ilgili kelimeden sonra kullanılır.
Adım 1: İlk cümleyi okuyalım:
- ( ) Her bayram içimi sevinç kaplar
Bu cümlede sevinç duygusu var ama bu bir
açıklama cümlesi
. Yani bir durumdan bahsediyor. Doğrudan bir ünlem ifadesi yok. “Yaşasın!” gibi bir kelime olsaydı kullanırdık. Bu haliyle nokta yeterli.
Adım 2: İkinci cümleyi okuyalım:
- ( ) Gelecek yıl bu adaya tekrar geliriz
Bu cümle gelecek zamanı bildiren basit bir cümle. Herhangi bir duygu, seslenme ya da emir içermiyor. Nokta ile bitmeli.
Adım 3: Üçüncü cümleyi okuyalım:
- ( X ) Aa, ne kadar düşüncesiz davranmış
Burada “Aa” kelimesi var. “Aa” bir
ünlem sözcüğüdür
ve
şaşkınlık, hayret
gibi duyguları anlatır. Böyle durumlarda ünlem işareti mutlaka kullanılır.
Adım 4: Dördüncü cümleyi okuyalım:
- ( ) Olanlar karşısında çok üzgünüm
Bu cümlede üzüntü duygusu var ama yine bu bir
açıklama cümlesi
. “Çok üzgünüm” ifadesi genellikle nokta ile biter. “Eyvah!” gibi bir ünlem sözcüğü olsaydı farklı olurdu.
Adım 5: Son cümleyi okuyalım:
- ( X ) Vah, bu da mı gelecekti başına
Burada “Vah” kelimesi var. “Vah” da bir
ünlem sözcüğüdür
ve
acımayı, üzüntüyü
ifade eder. Bu yüzden bu cümlede de ünlem işareti kullanılmalıdır.
Sonuç:
- ( ) Her bayram içimi sevinç kaplar
- ( ) Gelecek yıl bu adaya tekrar geliriz
- ( X ) Aa, ne kadar düşüncesiz davranmış
- ( ) Olanlar karşısında çok üzgünüm
- ( X ) Vah, bu da mı gelecekti başına
Aferin sana! Bütün soruları başarıyla tamamladık. Gördün mü, Türkçe aslında ne kadar eğlenceli ve mantıklı! Noktalama işaretleri ve cümle türleri konusunu çok güzel anladın. Bir sonraki dersimizde görüşmek üzere!