Merhaba sevgili öğrencilerim! Bugün sizlerle Türkçe dersimizin çok önemli ve keyifli bir konusunu, _ünsüz benzeşmesi_ (ya da diğer adıyla _ünsüz sertleşmesi_) konusunu işleyeceğiz. Hadi bakalım, görsellerdeki etkinlikleri adım adım inceleyelim ve birlikte çözümlerini bulalım.
Şimdi 9. ETKİNLİK ile başlıyoruz. Bu etkinlikte kelimelerin son harflerine ve eklerin ilk harflerine dikkat edeceğiz. Haydi bakalım!
9. ETKİNLİK Aşağıdaki kelimeleri inceleyip ilgili soruları cevaplayınız.
a) Yukarıdaki kelimeler hangi ünsüzlerle bitmiştir? Bu ünsüzlerin ortak özelliği nedir?
Adım 1: Kelimelerin köklerini ve son harflerini bulalım.
- kitap kelimesi p harfiyle bitiyor.
- fıstık kelimesi k harfiyle bitiyor.
- küs kelimesi s harfiyle bitiyor.
- saf kelimesi f harfiyle bitiyor.
- gelmiş kelimesi ş harfiyle bitiyor.
- seç kelimesi ç harfiyle bitiyor.
Adım 2: Bulduğumuz harflerin ortak özelliğini düşünelim.
Gördüğümüz gibi kelimeler p, k, s, f, ş, ç harfleriyle bitiyor. Bunların hepsi, hani şu meşhur “fıstıkçı şahap” kelimesindeki harflerden! Bu harflere biz sert ünsüzler diyoruz. Ağzımızdan biraz daha sert ve güçlü çıkan seslerdir bunlar, tıpkı fısıldarken çıkan sesler gibi düşünebilirsiniz.
Sonuç:
Yukarıdaki kelimeler p, k, s, f, ş, ç ünsüzleriyle bitmiştir. Bu ünsüzlerin ortak özelliği sert ünsüz olmalarıdır.
b) Yukarıdaki kelimelerin aldığı ekler hangi ünsüzlerle başlamıştır? Bu ünsüzlerin özelliği nedir?
Adım 1: Kelimelerin aldığı eklerin ilk harflerini inceleyelim.
- kitap + ta ek t harfiyle başlıyor.
- fıstık + çı ek ç harfiyle başlıyor.
- küs + kün ek k harfiyle başlıyor.
- saf + tı ek t harfiyle başlıyor.
- gelmiş + ti ek t harfiyle başlıyor.
- seç + ki ek k harfiyle başlıyor.
Adım 2: Bulduğumuz harflerin ortak özelliğini düşünelim.
Eklerin ilk harfleri t, ç, k. Görüyor musunuz, bunlar da yine “fıstıkçı şahap” ailesinden! Yani bu harfler de sert ünsüzler.
Sonuç:
Yukarıdaki kelimelerin aldığı ekler t, ç, k ünsüzleriyle başlamıştır. Bu ünsüzlerin özelliği de sert ünsüz olmalarıdır.
İşte tam da burada ünsüz benzeşmesi kuralını görüyoruz çocuklar! Bir kelime sert bir ünsüzle bitiyorsa, ona gelen ek de sert bir ünsüzle başlamak zorunda kalıyor. Tıpkı “kitap” kelimesinin ‘p’ ile bitip, “-da” ekinin “-ta”ya dönüşerek ‘t’ ile başlaması gibi.
Şimdi de 10. ETKİNLİK‘e geçelim. Burada da yine _ünsüz benzeşmesi_ konusunu daha iyi anlayacağız.
10. ETKİNLİK
a) Aşağıdaki cümlelerde ünsüz benzeşmesinin olduğu kelimelerin altını çiziniz.
Sevgili çocuklar, ünsüz benzeşmesini hatırlayalım: Bir kelime “fıstıkçı şahap” harflerinden biriyle (yani sert bir ünsüzle) bittiğinde, ona gelen “-c, -d, -g” ile başlayan ekler, kendini kelimenin son harfine benzeterek “-ç, -t, -k” olur. Şimdi cümleleri tek tek inceleyelim ve bu kurala uyan kelimelerin altını çizelim.
- Komşularına taşınırken yardım ettiler.
Burada “etmek” fiili ‘-t’ ile bitiyor (sert ünsüz). Gelen ek “-diler” olsaydı, ‘d’ yumuşak olurdu. Ama sertleşerek “-tiler” olmuş. İşte bu yüzden “ettiler” kelimesinde ünsüz benzeşmesi var.
- Yemekte neler var, diye soralım mı?
“Yemek” kelimesi ‘-k’ ile bitiyor (sert ünsüz). Gelen “-de” eki, ‘d’ harfi yüzünden sertleşerek “-te” olmuş. “Yemekte” kelimesi doğru cevabımız.
- Çok istemesine rağmen Anıtkabir’e gidememişti.
“Gidememiş” kelimesi ‘-ş’ ile bitiyor (sert ünsüz). Gelen “-di” eki, ‘d’ harfi yüzünden sertleşerek “-ti” olmuş. “Gidememişti” kelimesinde benzeşme var.
- Mehmetçikler sayesinde huzurlu uyuyoruz.
“Mehmet” kelimesi ‘-t’ ile bitiyor (sert ünsüz). Gelen “-cik” eki, ‘c’ harfi yüzünden sertleşerek “-çik” olmuş. “Mehmetçikler” kelimesinde benzeşme var.
- Arkadaşlarına alacağı hediyeyi kendi seçti.
“Seçmek” fiili ‘-ç’ ile bitiyor (sert ünsüz). Gelen “-di” eki, ‘d’ harfi yüzünden sertleşerek “-ti” olmuş. “Seçti” kelimesinde benzeşme var.
- Bir de baktım ortalıkta kimsecikler yoktu.
“Yok” kelimesi ‘-k’ ile bitiyor (sert ünsüz). Gelen “-du” eki, ‘d’ harfi yüzünden sertleşerek “-tu” olmuş. “Yoktu” kelimesinde benzeşme var.
b) Ünsüz benzeşmesine örnek kelimelerin olduğu cümleler yazınız.
Şimdi sıra sizde! Hadi, öğrendiklerimizi pekiştirelim ve hep birlikte ünsüz benzeşmesine örnek olacak cümleler kuralım. Unutmayın, kelimenin sonu sert ünsüzle bitmeli ve ek de ona uyarak sertleşmeli.
- Bugün kitapçıdan yeni bir hikaye kitabı aldım.
(“Kitap” kelimesi ‘p’ ile bitiyor, “-cı” eki “-çı”ya dönüşmüş.)
- Bahçedeki çiçekler çok güzel kokuyordu.
(“Çiçek” kelimesi ‘k’ ile bitiyor, “-ler” eki ‘ç’ ile başlamadığı için burada benzeşme yok. Bu bir yanıltmaca, dikkatli olmalıyız! Yeni bir örnek düşünelim.)
- Öğretmenimiz Türkçe dersinde çok güzel şarkılar öğretti.
(“Türk” kelimesi ‘k’ ile bitiyor, “-ce” eki “-çe”ye dönüşmüş.)
- Akşam yemeğinde dolapta ne varsa yedik.
(“Dolap” kelimesi ‘p’ ile bitiyor, “-da” eki “-ta”ya dönüşmüş.)
- Arkadaşım dün İstanbul’a gitti.
(Burada “İstanbul” kelimesi ‘l’ ile bittiği için benzeşme yok. “İstanbul’a” doğru bir yazım. Yine dikkatli olmalıyız.)
- Annem mutfakta nefis kurabiyeler pişirdi.
(“Mutfak” kelimesi ‘k’ ile bitiyor, “-da” eki “-ta”ya dönüşmüş.)
- Bu sabah erkenden işe başladık.
(“İş” kelimesi ‘ş’ ile bitiyor, “-e” eki sertleşme yapmaz çünkü ünlü harfle başlıyor. Bu da bir yanıltmaca, dikkat!)
- Herkes sınıfta sessizce ders dinliyordu.
(“Sınıf” kelimesi ‘f’ ile bitiyor, “-da” eki “-ta”ya dönüşmüş.)
Sonuç:
İşte size ünsüz benzeşmesine örnek cümleler:
- Bugün kitapçıdan yeni bir hikaye kitabı aldım.
- Öğretmenimiz Türkçe dersinde çok güzel şarkılar öğretti.
- Annem mutfakta nefis kurabiyeler pişirdi.
- Herkes sınıfta sessizce ders dinliyordu.
Aferin çocuklar! Gördüğünüz gibi Türkçe kuralları aslında çok mantıklı ve eğlenceli. Bol bol okuyarak ve yazarak bu kuralları daha da iyi pekiştirebilirsiniz. Bir sonraki dersimizde görüşmek üzere!