Merhaba sevgili öğrencim! Bugün seninle çok güzel bir Türkçe etkinliği yapacağız. Sana gönderdiğim soruları tek tek inceleyip, cevaplarını ve neden öyle olduğunu açıklayacağım. Hazır mısın? Hadi bakalım, başlayalım!
C. Aşağıdaki yönergeleri uygulayınız.
1. Aşağıdaki cümlelerde verilen bilgilerden doğru olanların başına “D”, yanlış olanların başına “Y” yazınız.
( D ) “Memleketimi ne çok özledim.” cümlesi duygu bildirir.
Çözüm: Bu cümlede “özledim” kelimesi bir duyguyu, bir hissi anlatıyor, değil mi? Memleketini özlemek bir duygudur. Bu yüzden bu ifade doğru. Duygu bildiren cümlelere örnek olarak “Çok sevindim!”, “Ne kadar da üzücü bir olay!” gibi cümleleri verebiliriz.
( D ) “Yıllar sonra kavuşmuştuk ama çok uzun vakit geçiremedik.” cümlesinde altı çizili kelime cümlenin anlam bütünlüğüne uygun kullanılmıştır.
Çözüm: Bu cümlede altı çizili kelime “ama”. “Ama” bağlacı, iki farklı durumu, genellikle birbirine zıt olan durumları bağlamak için kullanılır. “Kavuşmuştuk” güzel bir durumken, “çok uzun vakit geçiremedik” olumsuz bir durum. “Ama” kelimesi bu iki zıt durumu çok güzel bir şekilde birbirine bağlıyor. Yani anlam bütünlüğüne uygun kullanılmış, bu ifade de doğru.
( Y ) “Dağlar dile gelip konuştu.” cümlesinde ünsüz yumuşaması vardır.
Çözüm: Ünsüz yumuşaması, kelimenin sonundaki “p, ç, t, k” gibi sert ünsüzlerin, ünlüyle başlayan bir ek aldığında “b, c, d, ğ” gibi yumuşak ünsüzlere dönüşmesidir. Örneğin, “kitap” kelimesine “-ı” eki geldiğinde “kitabı” olur, buradaki “p” harfi “b”ye dönüşür. Cümlemizdeki “konuştu” kelimesine bakalım. “konuş-” fiil köküne “-tu” geçmiş zaman eki gelmiş. Burada herhangi bir sert ünsüzün yumuşadığı bir durum yok. “Dil” kelimesine “-e” eki geldiğinde “dile” olmuş ama “l” harfi sert bir ünsüz değil. Bu yüzden bu ifade yanlış.
( D ) “Ufuk, o gün erkenden uyandı, odasının penceresinden köyünün yaylalarına baktı. Güneş çoktan doğmuş, hava ısınmaya başlamıştı.” cümlesi bir olay yazısından alınmıştır.
Çözüm: Bir olay yazısı, bir olayı, bir durumu veya bir hikayeyi anlatır. Bu cümle de Ufuk’un sabahki yaptıklarını, yani bir olayı adım adım anlatıyor. Uyandı, baktı, güneş doğmuştu, hava ısınıyordu… Bunlar birer olaydır. Bu nedenle bu cümle bir olay yazısından alınmış olabilir. Bu ifade de doğru.
2. Aşağıdaki yay ayraç işaretinin yanlış kullanıldığı cümlenin başına “X” koyunuz.
Şair (1340 – 1380) şiirlerinde insan sevgisi, yurt özlemi gibi konuları dile getirmiştir.
Çözüm: Burada yay ayraç (parantez) içinde şairin doğum ve ölüm tarihleri verilmiş. Bu, parantezin doğru kullanımlarından biridir. Yani burada bir yanlışlık yok.
Önce (öğrencim) diyen öğretmenleri olmalı milletlerin.
Çözüm: Bu cümlede parantez içine alınan “öğrencim” kelimesi, cümlenin anlamını açıklayan veya ek bilgi veren bir kelime olarak kullanılmış. Yani “Önce öğrencilerim diyen öğretmenleri olmalı” veya “Önce diyen öğretmenleri olmalı” gibi düşünebiliriz. Bu da parantezin doğru bir kullanımıdır. Burada da bir yanlışlık yok.
X Hacivat gazel okuyarak içeri girer.)
Hacivat: Yâr bana bir eğlence medet!
Çözüm: Tiyatro metinlerinde veya senaryolarda sahne hareketlerini, oyuncunun ne yapacağını belirtmek için parantez kullanılır. Ancak burada dikkat etmemiz gereken şey, parantezin sadece kapanış işaretinin olması: “)”. Açılış işareti “(” yok. Yani “(Hacivat gazel okuyarak içeri girer.)” şeklinde olmalıydı. İşte burada bir yanlış kullanım var! Bu yüzden bu cümlenin başına “X” koyarız.
Moliere (Molyer) adını duyunca “Cimri” gelir aklıma.
Çözüm: Burada parantez içinde “Moliere” isminin farklı bir yazılışı veya telaffuzu verilmiş. Bu da parantezin doğru kullanımlarından biridir. Burada da bir yanlışlık yok.
Sonuç: Yay ayraç işaretinin yanlış kullanıldığı cümle:
X Hacivat gazel okuyarak içeri girer.)
Ç. 1, 2 ve 3. soruları paragrafa göre cevaplayınız.
Sağlıklı bir hayat için uyku, yemek içmek kadar önemli bir ihtiyaçtır. Uyku sayesinde beden dinlenir, zihin yenilenir. Organlar kendini tamir eder. Çocuklar uyudukça büyür; gençler, orta yaşlılar ve yaşlılar uykuyla sağlıklılıklarını korur. Herkes için geçerli olan sabit bir uyku süresi yoktur. Bu süre kişiden kişiye, bünyeden bünyeye farklılık gösterir. Ancak insanların büyük bir bölümü için ortalama uyku süresi 6-8 saattir. Bununla beraber insan, hayatının farklı evrelerinde daha az ya da daha çok uykuya ihtiyaç duyabilir.
1. Paragrafın ana fikri aşağıdakilerden hangisidir?
a) Uyku temel ihtiyaçtır.
b) Çocuklar yaşlılara göre daha çok uyumalıdır.
c) Uyumamak sağlık sorunlarını beraberinde getirir.
d) Sekiz saat uyku en uygun olandır.
Çözüm: Sevgili öğrencim, bir paragrafın ana fikri, yazarın bize o paragrafta asıl anlatmak istediği şeydir. Yani paragrafın en önemli mesajı. Hadi şıklara tek tek bakalım:
Adım 1: Paragrafın ilk cümlesi “Sağlıklı bir hayat için uyku, yemek içmek kadar önemli bir ihtiyaçtır.” diye başlıyor. Bu cümle direkt olarak uykunun ne kadar önemli bir ihtiyaç olduğunu vurguluyor.
Adım 2: Paragrafın devamında uykunun bedenimizi dinlendirmesi, zihnimizi yenilemesi, organlarımızı tamir etmesi ve hatta çocukların büyümesi için ne kadar önemli olduğundan bahsediyor. Bunların hepsi uykunun bir ihtiyaç olduğunu destekleyen bilgiler.
Adım 3: “b) Çocuklar yaşlılara göre daha çok uyumalıdır.” cümlesi, paragrafta dolaylı olarak bahsedilse de (çocuklar uyudukça büyür, farklı yaş grupları farklı uykuya ihtiyaç duyabilir deniyor) paragrafın ana fikri değil, sadece bir detaydır.
Adım 4: “c) Uyumamak sağlık sorunlarını beraberinde getirir.” cümlesi, paragrafta uykunun sağlığımızı koruduğu söylenerek dolaylı olarak ima edilse de, paragrafın asıl konusu uykunun faydaları ve bir ihtiyaç olmasıdır, uyumamanın zararları değildir.
Adım 5: “d) Sekiz saat uyku en uygun olandır.” cümlesi ise paragrafta “ortalama uyku süresi 6-8 saattir” denilse de, “Herkes için geçerli olan sabit bir uyku süresi yoktur.” diye de belirtiliyor. Yani 8 saat “en uygun” değil, sadece bir ortalama. Bu da ana fikir olamaz.
Sonuç: Paragrafın bütününe baktığımızda, yazarın bize uykunun ne kadar temel bir ihtiyaç olduğunu anlatmak istediğini görüyoruz. Bu yüzden doğru cevap a) Uyku temel ihtiyaçtır.
2. Paragrafta aşağıdaki sorulardan hangisinin cevabı yoktur?
a) Uykunun vücudumuza yararları nelerdir?
b) Herkes için uyku süresi aynı mıdır?
c) Ortalama uyku süresi kaç saattir?
d) Uykuya en çok ihtiyacı olan yaş grubu hangisidir?
Çözüm: Şimdi de bu soruların cevaplarının paragrafta olup olmadığına bakalım:
Adım 1: “a) Uykunun vücudumuza yararları nelerdir?” sorusunun cevabı paragrafta var. “Uyku sayesinde beden dinlenir, zihin yenilenir. Organlar kendini tamir eder. Çocuklar uyudukça büyür; gençler, orta yaşlılar ve yaşlılar uykuyla sağlıklılıklarını korur.” cümleleri uykunun faydalarını anlatıyor.
Adım 2: “b) Herkes için uyku süresi aynı mıdır?” sorusunun cevabı da paragrafta var. “Herkes için geçerli olan sabit bir uyku süresi yoktur. Bu süre kişiden kişiye, bünyeden bünyeye farklılık gösterir.” diye açıkça belirtilmiş.
Adım 3: “c) Ortalama uyku süresi kaç saattir?” sorusunun cevabı da paragrafta var. “Ancak insanların büyük bir bölümü için ortalama uyku süresi 6-8 saattir.” cümlesi bu soruyu cevaplıyor.
Adım 4: “d) Uykuya en çok ihtiyacı olan yaş grubu hangisidir?” sorusuna bakalım. Paragrafta “Çocuklar uyudukça büyür” deniyor, yani çocukların uykuya ihtiyacı olduğu anlaşılıyor. Ayrıca “insan, hayatının farklı evrelerinde daha az ya da daha çok uykuya ihtiyaç duyabilir” deniyor. Ama hangi yaş grubunun en çok uykuya ihtiyacı olduğu net bir şekilde söylenmiyor. Sadece çocukların büyüme için uykuya ihtiyacı olduğu vurgulanıyor, ama bu onların “en çok” ihtiyacı olan grup olduğu anlamına gelmiyor.
Sonuç: Bu yüzden paragrafta cevabı olmayan soru d) Uykuya en çok ihtiyacı olan yaş grubu hangisidir?
3. Paragraf için aşağıdakilerden hangisi söylenemez?
a) Olay yazısından alınmıştır.
b) Bilgilendirici yazıdır.
c) Nesnel cümleler çoğunluktadır.
d) Karşılaştırma cümlesine yer verilmiştir.
Çözüm: Şimdi de bu paragrafın özelliklerine bakalım ve hangi ifadenin yanlış olduğunu bulalım:
Adım 1: “a) Olay yazısından alınmıştır.” Bir olay yazısı, bir hikaye anlatır, bir olay örgüsü vardır. Bu paragraf ise uykunun faydaları, süresi gibi konularda bilgi veriyor. Bir olay anlatmıyor, değil mi? Bu yüzden bu ifade söylenemez gibi duruyor.
Adım 2: “b) Bilgilendirici yazıdır.” Evet, paragraf bize uyku hakkında bilgiler veriyor. Uykunun önemi, faydaları, süresi… Bunlar hep bilgi verici şeyler. O yüzden bu ifade söylenebilir.
Adım 3: “c) Nesnel cümleler çoğunluktadır.” Nesnel cümleler, kişisel yorum içermeyen, herkes tarafından kabul edilebilir gerçekleri anlatan cümlelerdir. Paragraftaki “beden dinlenir, zihin yenilenir”, “ortalama uyku süresi 6-8 saattir” gibi ifadeler nesneldir, yani kanıtlanabilir bilgilerdir. Bu yüzden bu ifade de söylenebilir.
Adım 4: “d) Karşılaştırma cümlesine yer verilmiştir.” Karşılaştırma, iki veya daha fazla şeyin benzer veya farklı yönlerini belirtmektir. Paragrafın ilk cümlesinde “Uyku, yemek içmek kadar önemli bir ihtiyaçtır.” diyerek uykuyu yemek ve içmekle önem açısından karşılaştırıyor. Ayrıca, “hayatının farklı evrelerinde daha az ya da daha çok uykuya ihtiyaç duyabilir” ifadesi de farklı evrelerdeki uyku ihtiyaçlarını karşılaştırıyor. Bu yüzden bu ifade de söylenebilir.
Sonuç: Paragraf bir olay anlatmadığı için, onun bir olay yazısından alındığını söyleyemeyiz. Bu yüzden doğru cevap a) Olay yazısından alınmıştır.
Umarım açıklamalarım anlaşılır olmuştur sevgili öğrencim. Bu soruları çözerek hem okuduğunu anlama hem de dil bilgisi bilgilerini pekiştirdin. Tebrik ederim!