Sevgili 5. sınıf öğrencim, Türkçe dersindeki bu önemli etkinliğe hoş geldin! Ben senin Türkçe öğretmenin olarak, bu soruları dikkatlice analiz edip, Ali Kuşçu hakkında bildiklerimizle sana adım adım yardımcı olacağım. Unutma, bu soruları en doğru şekilde cevaplamak için Ali Kuşçu ile ilgili dinleyeceğin veya izleyeceğin metni çok iyi anlaman gerekiyor. Benim vereceğim cevaplar ise genel bilgiler ışığında olacak. Haydi başlayalım!
HAZIRLIK ÇALIŞMALARI
“Tarihi şahsiyet” kelimesi sizde neler çağrıştırıyor? Söyleyiniz.
Bu kısım, derse başlamadan önce senin düşüncelerini ve fikirlerini almak için hazırlanmış bir ön çalışma, yani bir sohbet konusu. “Tarihi şahsiyet” dediğimizde aklımıza genellikle geçmişte yaşamış, yaptığı önemli işlerle tarihe damga vurmuş, topluma faydalı olmuş kişiler gelir. Mesela, ülkemizin kurucusu Mustafa Kemal Atatürk, İstanbul’u fetheden Fatih Sultan Mehmet, eserleriyle hepimizi hayran bırakan Mimar Sinan gibi isimler birer tarihi şahsiyettir, değil mi? İşte Ali Kuşçu da bilime yaptığı katkılarla böyle önemli bir tarihi şahsiyettir.
ALİ KUŞÇU (Dinleme/İzleme Metni)
Sevgili öğrencim, aşağıdaki soruları cevaplarken, Ali Kuşçu hakkında izleyeceğin veya dinleyeceğin metinden edineceğin bilgilere ihtiyacın olacak. Ben bu metne ulaşamadığım için, Ali Kuşçu hakkında genel bilgilerimi kullanarak sana yardımcı olacağım. Unutma, senin asıl görevin metni dikkatlice dinleyip cevapları oradan bulmak!
1. ETKİNLİK
Aşağıdaki cümlelerde boş bırakılan yerleri dinleme/izleme sırasında doldurunuz.
Şimdi seninle bu cümleleri, Ali Kuşçu hakkındaki genel bilgilerimizle dolduralım:
- Ali Kuşçu Semerkant’ta doğmuştur.
- Ali Kuşçu’nun babası, Uluğ Bey’in doğancıbaşısıydı.
- Ali Kuşçu, Uluğ Bey’e Fethiye adlı eserini hediye etmiştir.
- Ali Kuşçu’nun en önemli eseri Risale-i fi’l Hey’e (Astronomi Risalesi) ve Risale-i Muhammediye (Matematik Risalesi)‘dir. (Metinde tek bir eserden bahsediliyorsa, o eseri yazman daha doğru olur.)
- Ali Kuşçu 1474 tarihinde hayatını kaybetmiştir.
2. ETKİNLİK
a) İzlediğiniz çizgi filmde geçen anlamını bilmediğiniz kelime ve kelime gruplarını not ediniz.
b) Bu kelime ve kelime gruplarının anlamlarını tahmin ediniz. Daha sonra tahminlerinizi TDK Türkçe Sözlük’ten kontrol ediniz.
Sevgili öğrencim, bu etkinlik senin için çok önemli bir öğrenme fırsatı!
Adım 1: Çizgi filmi izlerken veya metni dinlerken, anlamını tam olarak bilmediğin ya da merak ettiğin kelimeleri ve kelime gruplarını bir kağıda veya deftere yazmalısın. Örneğin, “rasathane”, “astronomi”, “coğrafya”, “matematikçi”, “saray”, “alim” gibi kelimeler olabilir.
Adım 2: Yazdığın bu kelimelerin anlamlarını önce kendin tahmin etmeye çalış. Cümle içinde nasıl kullanıldığına bakarak, ne anlama gelebileceğini düşün. Bu, senin kelime dağarcığını geliştirmek ve metni daha iyi anlamak için harika bir yoldur!
Adım 3: Tahminlerini yaptıktan sonra, Türk Dil Kurumu (TDK) Türkçe Sözlük’ten bu kelimelerin doğru anlamlarını kontrol et. Böylece hem tahmin yeteneğini geliştirirsin hem de kelimelerin gerçek anlamlarını öğrenerek bilgilerini pekiştirirsin.
3. ETKİNLİK
Aşağıdaki soruları izlediğiniz çizgi filmden hareketle cevaplayınız.
Şimdi de Ali Kuşçu hakkındaki bilgilerimizle bu soruları cevaplayalım:
1) Ali Kuşçu, nasıl bir ortamda büyümüştür?
Çözüm: Ali Kuşçu, Semerkant gibi bilimin ve sanatın çok geliştiği, özellikle de astronomi ve matematik alanında önemli çalışmaların yapıldığı bir şehirde, bilimle iç içe bir ortamda büyümüştür. Babası da ünlü bilim insanı Uluğ Bey’in doğancıbaşısı olduğu için, küçük yaşlardan itibaren bilim insanlarıyla çevrili bir çevrede yetişmiş, onların bilgisinden faydalanmıştır.
2) Ali Kuşçu’nun sarayda eğitim almasını sağlayan olay nedir?
Çözüm: Ali Kuşçu’nun babası, Uluğ Bey’in doğancıbaşısıydı. Bu durum, Ali Kuşçu’nun saraya yakın olmasını ve küçük yaşta Uluğ Bey’in himayesinde eğitim almasını sağlamıştır. Uluğ Bey’in kendisi de büyük bir astronom ve matematikçi olduğu için, Ali Kuşçu’nun yeteneğini fark etmiş ve onu bilim yolunda desteklemiştir.
3) Ali Kuşçu, Kirman şehrinde ne yapmıştır?
Çözüm: Ali Kuşçu, Semerkant’taki eğitimini tamamladıktan sonra bir süre Kirman’a gitmiş ve orada çalışmalarına devam etmiştir. Özellikle astronomi ve matematik alanındaki bilgilerini derinleştirmiş, bu şehirde kendi araştırmalarını ve gözlemlerini yapmıştır. Hatta bazı kaynaklara göre Kirman’da bir süre öğretmenlik (müderrislik) de yapmıştır.
4) Ali Kuşçu’nun Tebriz şehrine kaçmasına neden olan olay nedir?
Çözüm: Ali Kuşçu’nun Tebriz’e gitmesine neden olan olay, hocası ve hamisi Uluğ Bey’in ölümü ve sonrasında Semerkant’ta yaşanan siyasi karışıklıklar ve taht kavgalarıdır. Bu olaylar bilim insanları için güvensiz bir ortam oluşturduğundan, Ali Kuşçu da daha güvenli ve bilimsel çalışmalarına devam edebileceği bir yer arayışına girerek Akkoyunlu hükümdarı Uzun Hasan’ın yanına, Tebriz’e sığınmıştır.
5) Ali Kuşçu’nun rasathanedeki ilk görevi nedir?
Çözüm: Ali Kuşçu, Semerkant’taki Uluğ Bey Rasathanesi’nde görev almıştır. Buradaki ilk görevlerinden biri, gök cisimlerinin hareketlerini dikkatlice gözlemlemek ve bu gözlemlerden elde edilen verileri düzenli bir şekilde kaydetmek olmuştur. Uluğ Bey’in öğrencisi olarak rasathanenin işleyişinde önemli roller üstlenmiş, özellikle Zic-i Uluğ Bey adlı astronomi cetvellerinin hazırlanmasında yardımcı olmuştur.
6) Sultan Uzun Hasan, Ali Kuşçu’yu neden İstanbul’a göndermiştir?
Çözüm: Sultan Uzun Hasan, Osmanlı Devleti ile Akkoyunlular arasında yaşanan siyasi gerginlikleri çözmek ve barış sağlamak amacıyla Fatih Sultan Mehmet’e bir elçi göndermeye karar vermiştir. Bu elçilik görevi için Ali Kuşçu’nun engin bilgisini, zekasını ve diplomatik yeteneklerini uygun görmüş ve onu İstanbul’a göndermiştir. Böylece hem barış görüşmeleri yapılacak hem de Ali Kuşçu gibi değerli bir bilim insanının Fatih Sultan Mehmet ile tanışması sağlanacaktı.
7) Fatih Sultan Mehmet, Ali Kuşçu’dan ne istemiştir?
Çözüm: Fatih Sultan Mehmet, Ali Kuşçu’nun bilgisinden ve ününden haberdardı. Onu İstanbul’a geldiğinde büyük bir saygıyla karşılamış ve onu İstanbul’da kalmaya, bilimsel çalışmalarına burada devam etmeye davet etmiştir. Fatih, İstanbul’u bir bilim ve kültür merkezi yapmak istediği için Ali Kuşçu gibi değerli bir alimi kendi ülkesinde görmek ve ondan faydalanmak istemiştir.
8) Ali Kuşçu, İstanbul’da hangi eksikliği görmüştür? Bu eksikliği gidermek için ne yapmıştır?
Çözüm: Ali Kuşçu, İstanbul’a geldiğinde, şehrin bilim ve eğitim alanında Semerkant kadar ileri olmadığını, özellikle astronomi ve matematik eğitiminde bazı eksiklikler olduğunu görmüştür. Bu eksikliği gidermek için Fatih Sultan Mehmet’in desteğiyle Ayasofya Medresesi’nde müderrislik (profesörlük) yapmaya başlamıştır. Burada matematik ve astronomi dersleri vermiş, yeni öğrenciler yetiştirmiş ve bilimsel çalışmalarını sürdürmüştür. Ayrıca İstanbul’un enlem ve boylamını da hesaplayarak bilime önemli katkılar sağlamıştır.