Merhaba sevgili öğrencilerim, ben sizin Türkçe öğretmeninizim. Bugün sizlerle çok güzel bir etkinlik yapacağız. Hem dil bilgisi kurallarını tekrar edeceğiz hem de cümlelerin anlam dünyasına bir yolculuk yapacağız. Hazır mısınız? Başlayalım!
11. ETKİNLİK
a) Aşağıdaki cümlelerde ünlü düşmesine uğrayan kelimeleri işaretleyiniz.
Şimdi bu cümleleri tek tek inceleyelim ve hangi kelimelerde ünlü düşmesi olduğunu bulalım. Unutmayın, ünlü düşmesi demek, iki heceli bir kelimenin ikinci hecesindeki dar ünlünün (ı, i, u, ü) ünlüyle başlayan bir ek aldığında düşmesi demekti. Hadi bakalım:
Aklımdan geçen sorulara cevap bulabilecek miyim acaba?
Burada ünlü düşmesine uğrayan kelime “aklımdan” kelimesidir. Bu kelimenin kökü “akıl”dır. “Akıl” kelimesi “-ım” eki aldığında, ikinci hecedeki “ı” sesi düşer ve kelime “aklım” şeklini alır. İşte bu bir ünlü düşmesidir.
Oğlunu yanına çağırıp ona saygının önemiyle ilgili bir masal anlattı.
Bu cümlede ünlü düşmesine uğrayan kelime “oğlunu” kelimesidir. Kelimenin kökü “oğul”dur. “Oğul” kelimesi “-u” eki aldığında, ikinci hecedeki “u” sesi düşer ve kelime “oğlu” şeklini alır. İşte bu da bir ünlü düşmesidir.
Karnının ağrısı artık dayanılmaz bir hâl aldı.
Burada ünlü düşmesine uğrayan kelime “karnının” kelimesidir. Kelimenin kökü “karın”dır. “Karın” kelimesi “-ı” eki aldığında, ikinci hecedeki “ı” sesi düşer ve kelime “karnı” şeklini alır. Bu da bir ünlü düşmesi örneğidir.
Göğsündeki sızı ne zaman dinecekti?
Bu cümlede ünlü düşmesine uğrayan kelime “göğsündeki” kelimesidir. Kelimenin kökü “göğüs”tür. “Göğüs” kelimesi “-ü” eki aldığında, ikinci hecedeki “ü” sesi düşer ve kelime “göğsü” şeklini alır. Bu da ünlü düşmesinin güzel bir örneği.
Sarımsı saçları annesinin saçlarını hatırlatıyordu.
Bu cümlede ünlü düşmesine uğrayan bir kelime yoktur. “Annesinin” kelimesinde “n” kaynaştırma harfi vardır ama ünlü düşmesi değildir.
b) Ünlü düşmesine örnek olabilecek kelimelerin içinde geçtiği cümleler yazınız.
Şimdi de ünlü düşmesi olan kelimelerle yeni cümleler kuralım. Bakalım aklımıza neler gelecek:
Karnım acıktığında annem hemen yemek hazırlardı.
(Burada “karın” kelimesi “-ım” eki alınca karnım olmuştur.)
Şehrin kalabalığı beni bazen yoruyor.
(Burada “şehir” kelimesi “-in” eki alınca şehrin olmuştur.)
Çocuğun burnu kanayınca çok korktuk.
(Burada “burun” kelimesi “-u” eki alınca burnu olmuştur.)
Ömrüm boyunca hep iyilik yapmaya çalıştım.
(Burada “ömür” kelimesi “-üm” eki alınca ömrüm olmuştur.)
Oyun oynarken birden beynim durmuş gibi hissettim.
(Burada “beyin” kelimesi “-im” eki alınca beynim olmuştur.)
***
12. ETKİNLİK
Aşağıdaki cümleleri okuyunuz. Bir paragrafın giriş cümlesi olabilecek cümlenin başına “G”, sonuç cümlesi olabilecek cümlenin başına “S” yazınız.
Şimdi de paragrafın giriş ve sonuç cümlelerini bulmayı öğreneceğiz. Giriş cümlesi, paragrafın konusunu tanıtan, genel bir ifadeyle başlayan cümledir. Sonuç cümlesi ise paragrafta anlatılanları özetleyen, bir sonuca bağlayan, genellikle “kısacası”, “özetle”, “bu nedenle” gibi ifadelerle başlayan veya paragrafı bitiren cümledir.
G Romanın konusu insandır.
Bu cümle, romanın ne hakkında olduğunu genel bir şekilde açıklıyor. Paragrafın başında yer alabilir ve konuyu tanıtabilir. Bu yüzden Giriş (G) cümlesidir.
Böylece birbirinden farklı nitelikte eserler ortaya çıkmıştır.
“Böylece” kelimesi, kendinden önce bir şeylerin anlatıldığını gösterir. Bu yüzden giriş cümlesi olamaz. Bir açıklamanın sonucu olarak kullanıldığı için Sonuç (S) cümlesi olabilir.
G Türkiye’de okuma yazma oranı artıyor ama okuyan azalıyor.
Bu cümle, Türkiye’deki okuma alışkanlığına dair genel bir durumu ortaya koyuyor. Bu konu hakkında bir paragrafın başlangıcı olabilir. Bu yüzden Giriş (G) cümlesidir.
Seyircileri de olayın içine çekmesi gerekir.
Buradaki “de” bağlacı, daha önce başka şeylerden bahsedildiğini gösterir. Bu yüzden giriş cümlesi olamaz. Bir tiyatro oyununun veya filmin nasıl olması gerektiğiyle ilgili bir paragrafın sonucu olabilir. Bu yüzden Sonuç (S) cümlesi olabilir.
S Kısacası Akif’in şiir ve sanat anlayışı faydalı olma şeklindedir.
“Kısacası” kelimesi, paragrafta anlatılanları özetlediğini açıkça gösterir. Bu kesinlikle bir Sonuç (S) cümlesidir.
G Turizm, insanları birbirine yaklaştıran bir olgudur.
Bu cümle, turizmin ne anlama geldiğini veya ne işe yaradığını genel bir ifadeyle açıklıyor. Turizmle ilgili bir paragrafın başlangıcı olabilir. Bu yüzden Giriş (G) cümlesidir.
G Her millet, kendi özelliklerini taşıyan bir çehreye sahiptir.
Bu cümle, milletlerin genel bir özelliğini belirtiyor. Milletlerin kültürel özellikleriyle ilgili bir paragrafın girişi olabilir. Bu yüzden Giriş (G) cümlesidir.
G Sanat, toplumdaki en etkileyici iletişim yollarından biridir.
Bu cümle, sanatın ne kadar önemli olduğunu genel bir ifadeyle belirtiyor. Sanatın toplumdaki yeriyle ilgili bir paragrafın başlangıcı olabilir. Bu yüzden Giriş (G) cümlesidir.
G Şiir, ne söylediğinden çok nasıl söylediğindir.
Bu cümle, şiirin önemli bir özelliğini tanımlıyor. Şiir sanatı hakkında bir paragrafın girişi olabilir. Bu yüzden Giriş (G) cümlesidir.
S İnsan sevgisi de bizim önemli değerlerimizdendir.
“de” bağlacı, daha önce başka değerlerden bahsedildiğini gösterir. Bu yüzden giriş cümlesi olamaz. Değerlerle ilgili bir paragrafın sonunda bir sonuca varan bir cümle olabilir. Bu yüzden Sonuç (S) cümlesi olabilir.
***
BİR SONRAKİ DERSE HAZIRLIK
Sevgili öğrenciler, bir sonraki dersimize gelmeden önce aşağıdaki görevleri yapmanızı istiyorum:
Bir kartona aile büyüklerinizi tanıtan bir soy ağacı hazırlayınız.
Büyüklere saygıyı anlatan atasözü ve özlü sözleri araştırıp yazınız. Bilgi kaynaklarını etkili kullanmak için kitap, dergi ve internet sitelerinden yararlanınız.
Bu görevler, hem aile bağlarımızı anlamamıza yardımcı olacak hem de büyüklerimize karşı saygının önemini bir kez daha hatırlatacak. Şimdiden kolay gelsin, hepinizi çok seviyorum!