Merhaba sevgili öğrencilerim, Türkçe dersimize hoş geldiniz! Bugün sizinle çok güzel bir etkinlik yapacağız. Hem neden-sonuç ilişkilerini öğreneceğiz hem de bir paragrafı nasıl doğru anlarız, onun üzerinde duracağız. Hazır mısınız? Başlayalım!
C. Aşağıda verilen cümleleri neden-sonuç ilişkisine göre eşleştiriniz.
Sevgili çocuklar, neden-sonuç ilişkisi demek, bir şeyin neden olduğunu (sebep) ve bu nedenle ne olduğunu (sonuç) anlatan cümleler demektir. Genellikle “için”, “dolayısıyla”, “bu yüzden”, “-dığı için” gibi kelimelerle kurulur. Şimdi tek tek cümlelerimizi okuyalım ve uygun sonuçlarıyla eşleştirelim.
Adım 1: İlk cümlemizi okuyalım ve sonucunu bulmaya çalışalım.
1. Bu soğuk havada kalın giyinmediği için
- Bu cümlenin nedenini biliyoruz: “Soğuk havada kalın giyinmemek”. Peki, bunun sonucu ne olabilir? Kalın giyinmezsek ne olur?
- Şıklara baktığımızda “ç. Fena hastalandı.” cümlesi, kalın giyinmemenin doğal bir sonucu olarak karşımıza çıkıyor.
Sonuç:
1. Bu soğuk havada kalın giyinmediği için -> ç. Fena hastalandı.
Adım 2: İkinci cümlemizi okuyalım.
2. Plüton artık gezegen olarak kabul edilmiyor.
- Bu bir durum bildiriyor: “Plüton gezegen değil.” Peki, Plüton’un gezegen olarak kabul edilmemesinin ne gibi bir sonucu olur?
- Şıklara baktığımızda “d. Gezegen sayısı artık dokuz değil, sekizdir.” cümlesi, Plüton’un gezegen sayısından çıkarılmasının bir sonucudur. Eskiden dokuz gezegen sayılırken, şimdi sekize düştü.
Sonuç:
2. Plüton artık gezegen olarak kabul edilmiyor. -> d. Gezegen sayısı artık dokuz değil, sekizdir.
Adım 3: Üçüncü cümlemizi inceleyelim.
3. Doğayı kendimiz için yeniden düzenlemeye kalktık.
- Buradaki neden: “Doğayı kendimize göre değiştirmeye çalışmak”. Peki, doğayı değiştirmeye kalkarsak ne gibi bir sonuçla karşılaşırız?
- “a. Bütün denge alt üst oldu.” cümlesi, doğaya müdahale etmenin olumsuz bir sonucunu çok güzel anlatıyor. Doğa kendi dengesinde güzeldir.
Sonuç:
3. Doğayı kendimiz için yeniden düzenlemeye kalktık. -> a. Bütün denge alt üst oldu.
Adım 4: Dördüncü cümlemizi okuyalım.
4. Fethiye’de yıldızlar öylesine yakın ki!
- Burada Fethiye’deki yıldızların çok yakın olduğu belirtiliyor. Bu yakınlık ne gibi bir his ya da duruma yol açar?
- “c. Gökyüzüne elimi uzatsam sanki yıldızlara dokunacak gibiyim.” cümlesi, yıldızların çok yakın olmasının verdiği hissi, sonucu anlatıyor. Bu, bir benzetme de içeriyor, değil mi?
Sonuç:
4. Fethiye’de yıldızlar öylesine yakın ki! -> c. Gökyüzüne elimi uzatsam sanki yıldızlara dokunacak gibiyim.
Adım 5: Ve son cümlemiz!
5. Tatlı su kaynakları giderek azalıyor.
- Bu çok önemli bir sorun: “Tatlı su kaynaklarının azalması”. Peki, tatlı su azalırsa ne gibi kötü sonuçlar ortaya çıkabilir?
- “b. Artık su üzerine kurulu kavgalar başlıyor devletler arasında.” cümlesi, tatlı suyun ne kadar değerli olduğunu ve azalmasının ne kadar büyük sorunlara yol açabileceğini gösteren acı bir sonuç.
Sonuç:
5. Tatlı su kaynakları giderek azalıyor. -> b. Artık su üzerine kurulu kavgalar başlıyor devletler arasında.
Harikasınız! Neden-sonuç ilişkilerini çok güzel anladınız. Şimdi paragraf sorularımıza geçelim.
Ç. 1 ve 2. soruyu aşağıdaki verilen paragrafa göre cevaplayınız.
Önce paragrafımızı dikkatlice okuyalım, bakalım bize ne anlatıyor:
Türkiye’nin ilk su enstitüsü geçtiğimiz haftalarda Süleyman Demirel Üniversitesi’nde kuruldu. Enstitü ile ilgili çalışmalar 2006’da üniversitenin Rektörü Prof. Dr. Semiha Bahçeli tarafından başlatılmıştı. Enstitünün kurulma önerisini içeren dilekçe ise Süleyman Demirel Üniversitesi Eğirdir Su Ürünleri Fakültesi Öğretim Üyesi Yrd. Doç. Dr. Erol Kesici tarafından 2007’de verilmişti. Su enstitüsü, su kaynaklarının korunması ve yönetimi, üretim, yetiştiricilik, su ürünleri sağlığı, üretim kalitesi, araştırma- geliştirme, uluslararası ilişkiler gibi başlıklarda faaliyet gösterecek ve eğitimler verecek. İlgili bilim dallarıyla ve TÜBİTAK, TSE, DPT gibi kuruluşlarla iş birliği yapacak.
Atlas Dergisi, Mayıs 2011.
1. Paragrafın konusu aşağıdakilerden hangisidir?
Konu ne demekti çocuklar? Paragrafın bize asıl anlatmak istediği şey, paragrafta en çok bahsedilen, üzerinde durulan düşünce demekti. Şimdi şıklara bakalım:
- a) Su enstitüsü ve yapacağı çalışmalar
- b) Su enstitüsünün ne zorluklarla kurulduğu
- c) Su enstitüsünü kuran kişiler
- d) Dünyadaki su enstitüleri
Adım 1: Paragrafı tekrar okuyalım ve anahtar kelimeleri bulalım.
Paragraf, Türkiye’deki “ilk su enstitüsü”nden bahsediyor. Ne zaman kurulduğu, kimlerin bu fikri başlattığı gibi bilgiler veriyor. Ama en çok neleri anlatıyor? “Su kaynaklarının korunması ve yönetimi, üretim, yetiştiricilik, su ürünleri sağlığı, üretim kalitesi, araştırma- geliştirme, uluslararası ilişkiler gibi başlıklarda faaliyet gösterecek ve eğitimler verecek. İlgili bilim dallarıyla ve TÜBİTAK, TSE, DPT gibi kuruluşlarla iş birliği yapacak.” Bu cümleler, enstitünün ne iş yapacağını, yani çalışmalarını anlatıyor.
Adım 2: Şıkları değerlendirelim.
- a)
Su enstitüsü ve yapacağı çalışmalar: Evet, paragraf hem enstitünün kendisinden hem de ne gibi işler yapacağından bahsediyor. Bu şık, paragrafın ana fikrini çok iyi özetliyor.
- b)
Su enstitüsünün ne zorluklarla kurulduğu: Paragrafta enstitünün kurulmasında yaşanan herhangi bir zorluktan bahsedilmiyor. Bu nedenle bu şık doğru olamaz.
- c)
Su enstitüsünü kuran kişiler: Evet, bazı isimler geçiyor ama paragrafın tamamı sadece bu kişileri anlatmıyor. Asıl amaç enstitüyü ve görevlerini tanıtmak.
- d)
Dünyadaki su enstitüleri: Paragraf sadece “Türkiye’nin ilk su enstitüsü”nden bahsediyor, dünyadaki diğer enstitülerden bahsetmiyor. Bu da doğru olamaz.
Sonuç:
Doğru cevap a) Su enstitüsü ve yapacağı çalışmalar şıkkıdır. Çünkü paragraf hem enstitünün kendisini tanıtıyor hem de neleri amaçladığını, hangi alanlarda çalışacağını anlatıyor.
2. Bu paragraf için yukarıdakilerden hangisi ya da hangileri söylenemez?
Bu soruda paragrafın özelliklerini inceleyeceğiz ve hangilerinin paragraf için uygun olmadığını bulacağız. Hadi tek tek maddelere bakalım:
- I. Olay yazısından alınmıştır.
- II. Bilgilendirici bir yazıdan alınmıştır.
- III. Cümleler nesneldir.
- IV. Kişisel görüş bildiren cümleler çoğunluktadır.
Adım 1: Her bir maddeyi paragrafımızla karşılaştıralım.
I. Olay yazısından alınmıştır: Olay yazıları (hikaye, masal gibi) bir olayı, bir kurguyu anlatır. Paragrafımızda bir olay örgüsü, kahramanlar, zaman ve mekan akışı gibi unsurlar yok. Bize sadece bir enstitünün kuruluşu ve görevleri hakkında bilgi veriyor. Bu yüzden, paragrafın bir olay yazısından alındığı söylenemez.
II. Bilgilendirici bir yazıdan alınmıştır: Paragraf, su enstitüsü hakkında bize birçok bilgi veriyor: nerede kurulduğu, kimin başlattığı, ne işler yapacağı… Yani okuyucuyu bilgilendiriyor. Bu nedenle, paragrafın bilgilendirici bir yazıdan alındığı söylenebilir.
III. Cümleler nesneldir: Nesnel cümleler, kişisel görüşler içermeyen, kanıtlanabilir, herkes için aynı olan bilgilerdir. Paragraftaki tüm cümleler “kuruldu”, “başlatılmıştı”, “verilmişti”, “faaliyet gösterecek” gibi gerçekleri dile getiriyor. Yazarın kendi yorumu, beğenisi veya eleştirisi yok. Bu yüzden, cümlelerin nesnel olduğu söylenebilir.
IV. Kişisel görüş bildiren cümleler çoğunluktadır: Az önce de söylediğimiz gibi, paragraftaki cümleler tamamen nesnel bilgiler içeriyor. Yazarın kişisel düşünceleri, yorumları veya duyguları yer almıyor. Bu nedenle, kişisel görüş bildiren cümlelerin çoğunlukta olduğu söylenemez.
Adım 2: Hangi maddelerin “söylenemez” olduğunu belirleyelim.
Yaptığımız incelemeye göre I. madde (“Olay yazısından alınmıştır.”) ve IV. madde (“Kişisel görüş bildiren cümleler çoğunluktadır.”) paragraf için söylenemez özelliklerdir.
Sonuç:
Bu durumda doğru şık, D) I ve IV olacaktır.
Aferin çocuklar! Bugün hem neden-sonuç ilişkilerini pekiştirdik hem de bir metni analiz etme becerimizi geliştirdik. Türkçemizdeki bu önemli konuları anlamak, metinleri daha iyi kavramamızı sağlar. Bir sonraki dersimizde görüşmek üzere!