Merhaba sevgili öğrencilerim! Bugün sizlerle noktalama işaretlerinden virgülü yakından tanıyacağız. Virgül, cümlelerimize anlam katmamızı, duraksamalar yapmamızı ve kelimeleri, cümleleri daha anlaşılır hale getirmemizi sağlayan çok önemli bir işaret. Hazırsanız, gelin soruları adım adım çözelim ve virgülün sırlarını keşfedelim!
11. ETKİNLİK
a) Dinlediğiniz metinden alınan aşağıdaki cümlelerde virgül niçin kullanılmıştır?
- Feride, kendi isteği ile Anadolu’da öğretmenlik yapar.
- Yanıma gel bakayım, dedim.
- Hafifçe çenesini okşadım, bütün kızlara sorduğum gibi ona da…
Çözüm:
Sevgili çocuklar, bu kısımda bize verilen cümlelerde virgülün neden kullanıldığını bulacağız. Virgülün her kullanıldığı yerin bir sebebi vardır, tıpkı trafik ışıkları gibi düşünün. Her birinin bize bir mesajı var!
Adım 1: İlk cümleye bakalım.
Feride, kendi isteği ile Anadolu’da öğretmenlik yapar.
Bu cümlede “Feride” öznemiz, yani işi yapan kişi. Cümlenin devamı biraz uzun, değil mi? İşte bu tür uzun cümlelerde, işi yapan kişiyi (özneyi) belirtmek ve cümlenin geri kalanından ayırmak için virgül kullanırız. Böylece, cümlenin öznesi daha net anlaşılır ve okurken doğru yerde duraklamış oluruz.
Açıklama: Uzun cümlelerde yüklemden uzak düşmüş olan özneyi belirtmek için kullanılmıştır.
Adım 2: İkinci cümleye geçelim.
Yanıma gel bakayım, dedim.
Bu cümlede birinin söylediği bir söz var: “Yanıma gel bakayım”. Bu söz tırnak içine alınmamış, yani doğrudan alıntı yapılmış ama tırnak işareti kullanılmamış. İşte bu tür tırnak içine alınmamış alıntı cümlelerinden sonra, o sözü kimin söylediğini belirten “dedim” gibi kelimelerden önce virgül kullanırız.
Açıklama: Tırnak içinde olmayan alıntı cümlelerinden sonra kullanılmıştır.
Adım 3: Üçüncü cümleyi inceleyelim.
Hafifçe çenesini okşadım, bütün kızlara sorduğum gibi ona da…
Burada iki farklı olay veya durum art arda sıralanmış: önce “Hafifçe çenesini okşadım”, sonra “bütün kızlara sorduğum gibi ona da…” denilmiş. Bu iki ayrı cümleyi veya cümlecikleri birbirinden ayırmak için virgül kullanırız. Bunlara “sıralı cümleler” deriz.
Açıklama: Sıralı cümleleri birbirinden ayırmak için kullanılmıştır.
b) Aşağıda, virgülün kullanım alanları verilmiştir. Virgülün kullanım alanıyla bu alana örnek olabilecek cümleleri eşleştiriniz.
Çözüm:
Şimdi de virgülün farklı görevlerini ve bu görevlere uygun örnekleri eşleştireceğiz. Tıpkı bir yapbozun parçalarını birleştirmek gibi düşünün, her kuralın kendine uyan bir örneği var!
Adım 1: Kuralları ve örnekleri dikkatlice okuyalım.
Kullanım Alanları:
- Birbiri ardınca sıralanan eş görevli kelime ve kelime gruplarının arasına konur.
- Sıralı cümleleri birbirinden ayırmak için konur.
- Uzun cümlelerde yüklemden uzak düşmüş olan özneyi belirtmek için konur.
- Anlama güç kazandırmak için tekrar-lanan kelimeler arasına konur.
- Tırnak içinde olmayan alıntı cümlelerinden sonra konur.
- Kendisinden sonraki cümleye bağlı olarak ret, kabul ve teşvik bildiren hayır, yok, evet, peki gibi kelimelerden sonra konur.
- Hitap için kullanılan kelimelerden sonra konur.
- Sayıların yazılışında kesirleri ayırmak için kullanılır.
- Kitap, dergi vb.nin künyelerinde yazar, eser, basımevi vb. maddelerden sonra konur.
Örnek Cümleler:
a) Isparta, Burdur, Kahramanmaraş Akdeniz Bölgesi’nde yer alır.
b) Sevgi, sevgi, sevgi ancak o kurtarır dünyayı.
c) Günlerce yol aldıktan sonra Türkiye’ye ulaştık, dedi.
ç) 2,5 litre süt bu tatlı için yeterli olur.
d) Hayır, böyle bir teklifi kabul etmem mümkün değil.
e) Güneş battı, hava soğumaya başladı.
f) Değerli Öğretmenim, saygıyla elleriniz-den öperim.
g) Vapur, yıllardır kullanılmayan limana yanaşmaya çalışırken birçok manevra yap-mak zorunda kaldı.
ğ) ATAY, Falih Rıfkı, Tuna Kıyıları, Remzi Kitabevi, İstanbul, 1938.
Adım 2: Her bir kullanım alanını uygun örnekle eşleştirelim.
- 1. Birbiri ardınca sıralanan eş görevli kelime ve kelime gruplarının arasına konur.
Burada birden fazla aynı türden kelimenin veya kelime grubunun art arda sıralandığı bir örnek arıyoruz. “a) Isparta, Burdur, Kahramanmaraş Akdeniz Bölgesi’nde yer alır.” cümlesinde Isparta, Burdur ve Kahramanmaraş kelimeleri aynı görevde (şehir adları) sıralanmış. Tam da aradığımız örnek!
Eşleşme: 1 – a
- 2. Sıralı cümleleri birbirinden ayırmak için konur.
İki ayrı cümlenin art arda geldiği ve virgülle ayrıldığı bir örnek bulmalıyız. “e) Güneş battı, hava soğumaya başladı.” cümlesi iki ayrı olayı anlatan iki cümlecikten oluşuyor ve virgülle ayrılmış. Harika bir eşleşme!
Eşleşme: 2 – e
- 3. Uzun cümlelerde yüklemden uzak düşmüş olan özneyi belirtmek için konur.
Öznesi cümlenin başlarında olup, yüklemi cümlenin sonuna doğru olan ve virgülle ayrılmış bir özne arıyoruz. “g) Vapur, yıllardır kullanılmayan limana yanaşmaya çalışırken birçok manevra yap-mak zorunda kaldı.” cümlesinde “Vapur” özne ve cümlenin yüklemi olan “yapmak zorunda kaldı” ifadesinden oldukça uzak. Virgül özneyi belirtmek için kullanılmış.
Eşleşme: 3 – g
- 4. Anlama güç kazandırmak için tekrar-lanan kelimeler arasına konur.
Bir kelimenin anlamı pekiştirmek amacıyla art arda tekrarlandığı bir örnek bulalım. “b) Sevgi, sevgi, sevgi ancak o kurtarır dünyayı.” cümlesinde “sevgi” kelimesi üç kez tekrarlanarak anlam güçlendirilmiş. İşte bu!
Eşleşme: 4 – b
- 5. Tırnak içinde olmayan alıntı cümlelerinden sonra konur.
Birinin sözünü tırnak kullanmadan aktaran bir cümle arıyoruz. “c) Günlerce yol aldıktan sonra Türkiye’ye ulaştık, dedi.” cümlesinde söylenen sözden sonra virgül kullanılmış. Tıpkı (a) maddesindeki ikinci örneğimiz gibi.
Eşleşme: 5 – c
- 6. Kendisinden sonraki cümleye bağlı olarak ret, kabul ve teşvik bildiren hayır, yok, evet, peki gibi kelimelerden sonra konur.
Cümleye “evet”, “hayır”, “peki” gibi kelimelerle başlayan ve devamında virgül olan bir örnek bulmalıyız. “d) Hayır, böyle bir teklifi kabul etmem mümkün değil.” cümlesinde “Hayır” kelimesinden sonra virgül kullanılmış. Doğru eşleşme!
Eşleşme: 6 – d
- 7. Hitap için kullanılan kelimelerden sonra konur.
Birine seslenirken kullanılan kelimelerden sonra virgül kullanılan bir örnek arıyoruz. “f) Değerli Öğretmenim, saygıyla elleriniz-den öperim.” cümlesinde “Değerli Öğretmenim” bir hitap ifadesidir ve sonrasında virgül kullanılmış. Tam isabet!
Eşleşme: 7 – f
- 8. Sayıların yazılışında kesirleri ayırmak için kullanılır.
Ondalık sayıların yazımında tam kısmı kesir kısmından ayıran virgüllü bir örnek gerekiyor. “ç) 2,5 litre süt bu tatlı için yeterli olur.” cümlesinde “2,5” sayısında virgül kesirleri ayırmak için kullanılmış. Bulduk!
Eşleşme: 8 – ç
- 9. Kitap, dergi vb.nin künyelerinde yazar, eser, basımevi vb. maddelerden sonra konur.
Bir kitabın veya eserin künyesi, yani kimlik bilgileri gibi düşünebiliriz. Yazarın adı, eserin adı, yayınevi gibi bilgilerin sıralandığı bir örnek. “ğ) ATAY, Falih Rıfkı, Tuna Kıyılaı, Remzi Kitabevi, İstanbul, 1938.” cümlesinde yazar adı, eser adı ve basım bilgileri virgüllerle ayrılmış. Bu da doğru eşleşme!
Eşleşme: 9 – ğ
c) Virgülün istenilen kullanım alanına uygun cümleler yazınız.
- Eş görevli kelimeleri ayırmak için:
- Sıralı cümleleri ayırmak için:
Çözüm:
Şimdi de öğrendiklerimizi uygulayarak kendi cümlelerimizi yazma zamanı! Bu, bilgiyi gerçekten anladığımızı gösterir.
Adım 1: “Eş görevli kelimeleri ayırmak için” uygun bir cümle yazalım.
Eş görevli kelimeler, cümlede aynı işi yapan veya aynı türden olan kelimelerdir. Mesela pazardan aldığımız farklı meyveler gibi düşünebiliriz.
Cümle: Annem pazardan elma, muz, portakal aldı.
Burada “elma”, “muz”, “portakal” kelimeleri “aldı” fiilinin nesneleri, yani eş görevliler. Bu yüzden aralarına virgül koyduk.
Adım 2: “Sıralı cümleleri ayırmak için” uygun bir cümle yazalım.
Sıralı cümleler, birden fazla cümlenin art arda gelmesiyle oluşur ve bu cümleler virgülle birbirinden ayrılır.
Cümle: Zil çaldı, öğrenciler sınıflara koştu.
Bu cümlede “Zil çaldı” bir cümle, “öğrenciler sınıflara koştu” da başka bir cümle. Bu iki cümleyi ayırmak için aralarına virgül koyduk. Böylece iki olayı art arda ve anlaşılır bir şekilde ifade etmiş olduk.
Harikasınız çocuklar! Virgülün ne kadar çok görevi olduğunu ve cümlelerimizi ne kadar zenginleştirdiğini görmüş olduk. Şimdi virgülü doğru yerlerde kullanmaya çok daha dikkat edeceğinize eminim!