Merhaba sevgili öğrencilerim! Bugün sizlerle Türkçe dersimizden çok önemli iki konuyu, kelime türetmeyi ve kesme işaretinin doğru kullanımlarını tekrar edeceğiz. Hazır mısınız? Başlayalım o zaman!
8. ETKİNLİK Aşağıdaki köklere, verilen ekleri getiriniz. Oluşan kelimeyi tekrar yazınız ve bu ek sayesinde yeni kelime türeyip türemediğini işaretleyiniz.
Sevgili çocuklar, bu etkinlikte kelimelerin köklerine ekler getireceğiz. Sonra oluşan yeni kelimenin anlamı değişti mi, yani yeni bir kelime mi türedi, yoksa sadece kelimenin anlamında küçük bir değişiklik mi oldu (mesela çoğul oldu ya da kime ait olduğu belli oldu) ona bakacağız. Eğer yeni bir kelime türemişse, yanındaki kutucuğu işaretleyeceğiz. Haydi dikkatlice inceleyelim:
Kök: baş, Ek: -lık
Kelime: başlık
Yeni kelime türedi: ✔
Açıklama: “Baş” kelimesi vücudumuzdaki başımızı ifade ederken, “-lık” eki geldiğinde “başlık” kelimesi ortaya çıkar. Bu, “baş”a takılan bir şey anlamına gelir veya bir yazının, konunun başı demektir. Gördüğünüz gibi, kelimenin anlamı tamamen değişti ve yeni bir kelime oluştu. Bu yüzden işaretliyoruz.
Kök: kitap, Ek: -çı
Kelime: kitapçı
Yeni kelime türedi: ✔
Açıklama: “Kitap” okuduğumuz şeydir. “-çı” eki geldiğinde “kitapçı” olur. Kitapçı, kitap satan kişiye denir. “Kitap” kelimesinden tamamen farklı bir anlamda yeni bir kelime türedi, değil mi? O zaman yine işaretliyoruz.
Kök: kuş, Ek: -lar
Kelime: kuşlar
Yeni kelime türedi:
Açıklama: “Kuş” bir tane kuşu ifade ederken, “-lar” eki geldiğinde “kuşlar” olur ve birden fazla kuşu ifade eder. Kelimenin anlamı değişmedi, sadece sayı olarak çoğul oldu. Bu ek, bir kelimeden yeni bir kelime türetmez, sadece kelimenin anlamını genişletir. Bu yüzden işaretlemiyoruz.
Kök: ev, Ek: -im
Kelime: evim
Yeni kelime türedi:
Açıklama: “Ev” yaşadığımız yerdir. “-im” eki geldiğinde “evim” olur ve bu evin bana ait olduğunu gösterir. Yine kelimenin anlamı değişmedi, sadece kime ait olduğu belirtildi. Yeni bir kelime türemediği için işaretlemiyoruz.
Kök: gör, Ek: -gü
Kelime: görgü
Yeni kelime türedi: ✔
Açıklama: “Gör-” kelimesi “görmek” fiilinin köküdür. Yani bir şeyi gözlerimizle algılamak. “-gü” eki geldiğinde “görgü” kelimesi oluşur ki bu da adap, terbiye, davranış kuralları anlamına gelir. Gördüğünüz gibi “görmek” fiilinden bambaşka bir anlamda yeni bir isim türedi. Bu yüzden işaretliyoruz.
Kök: ev, Ek: -de
Kelime: evde
Yeni kelime türedi:
Açıklama: “Ev” kelimesine “-de” eki geldiğinde “evde” olur ve bir şeyin evin içinde olduğunu belirtir. Kelimenin anlamı değişmedi, sadece nerede olduğu belirtildi. Yeni bir kelime türemediği için işaretlemiyoruz.
Kök: çiz, Ek: -gi
Kelime: çizgi
Yeni kelime türedi: ✔
Açıklama: “Çiz-” kelimesi “çizmek” fiilinin köküdür. Kalemle bir şeyler yapmak gibi. “-gi” eki geldiğinde “çizgi” kelimesi oluşur. Çizgi, kalemle çekilen ince bir hat demektir. “Çizmek” fiilinden bambaşka bir anlamda yeni bir isim türedi. Bu yüzden işaretliyoruz.
Kök: tuz, Ek: -suz
Kelime: tuzsuz
Yeni kelime türedi: ✔
Açıklama: “Tuz” bildiğimiz yiyecekleri tatlandıran maddedir. “-suz” eki geldiğinde “tuzsuz” olur ve tuzu olmayan anlamına gelir. “Tuz” kelimesinden farklı bir özellik belirten yeni bir kelime türedi. Bu yüzden işaretliyoruz.
Kök: Türk, Ek: -çe
Kelime: Türkçe
Yeni kelime türedi: ✔
Açıklama: “Türk” bir milleti ifade eder. “-çe” eki geldiğinde “Türkçe” olur ve Türk milletinin konuştuğu dil anlamına gelir. “Türk” kelimesinden farklı bir anlamda yeni bir isim türedi. Bu yüzden işaretliyoruz.
9. ETKİNLİK Metinden alınan aşağıdaki cümleyi okuyunuz. Soruları cevaplayınız.
Japonya’da çok fazla deprem olduğunu biliyordum.
Şimdi de kesme işaretinin sırlarını çözeceğiz. Yukarıdaki cümlede kesme işaretini nerede gördüğümüze ve neden orada kullanıldığına dikkat edelim.
a) Bu cümlede kesme işareti niçin kullanılmıştır?
Çözüm:
Cümlede kesme işareti “Japonya’da” kelimesinde kullanılmıştır. “Japonya” özel bir isimdir, bir ülkenin adıdır. Özel isimlere gelen “-da” gibi hal ekleri (durum ekleri) kesme işaretiyle ayrılır. Yani, bu cümlede kesme işareti, özel ada gelen durum ekini ayırmak için kullanılmıştır.
b) Aşağıdaki kesme işaretinin kullanım alanları ile bunlara verilen örnek cümleleri eşleştiriniz.
Şimdi de kesme işaretinin farklı kullanım alanlarını ve bunlara uyan örnek cümleleri bulalım. Her kurala bir örnek gelecek şekilde eşleştireceğiz.
Bir ek veya harften sonra gelen ekleri ayırmak için konur.
Eşleşen Cümle: (6) A’dan Z’ye tüm masrafları karşılayacağına söz vermişti.
Açıklama: Burada “A” harfinden sonra gelen “-dan” ekini ve “Z” harfinden sonra gelen “-ye” ekini ayırmak için kesme işareti kullanılmış. Harflere gelen ekler kesme işaretiyle ayrılır, unutmayalım.
Sayılara getirilen ekleri ayırmak için konur.
Eşleşen Cümle: (5) 1915’te düşman orduları kapıya dayanmıştı.
Açıklama: “1915” bir sayıdır. Bu sayıya gelen “-te” ekini ayırmak için kesme işareti kullanılmış. Sayılara gelen ekler de kesme işaretiyle ayrılır.
Belirli bir tarih bildiren ay ve gün adlarına gelen ekleri ayırmak için konur.
Eşleşen Cümle: (4) Başvurular 24 Mart’a kadar uzatıldı.
Açıklama: “24 Mart” belirli bir tarihi gösteriyor. Bu tarihe gelen “-a” ekini ayırmak için kesme işareti kullanılmış. Eğer tarih belirtilmeseydi (sadece “Mart’ın” gibi olsaydı) kesme işareti kullanılmazdı. Ama burada belirli bir gün ve ay var, bu yüzden ayırıyoruz.
Özel adlara getirilen iyelik, durum ve bildirme eklerini ayırmak için kullanılır.
Eşleşen Cümle: (1) Türkiye’mizin güzellikleri anlatmakla bitmez.
Açıklama: “Türkiye” özel bir isimdir. “Türkiye’mizin” derken, “-miz” iyelik eki (bize ait) ve “-in” tamlayan eki, özel isme geldiği için kesme işaretiyle ayrılmış. Tıpkı “Japonya’da” örneğinde olduğu gibi.
Seslerin ölçü ve söyleyiş gereği düştüğünü göstermek için kullanılır.
Eşleşen Cümle: (7) Güzelliğin on par’etmez / Bu bendeki aşk olmasa
Açıklama: Şiirlerde veya şarkı sözlerinde bazen kelimelerdeki bazı sesler düşer. Burada “par’etmez” kelimesi aslında “para etmez” demektir. “a” sesi düştüğü için yerine kesme işareti konulmuştur. Bu, genellikle şiirde ölçüyü tutturmak için yapılır.
Kısaltmalara getirilen ekleri ayırmak için konur.
Eşleşen Cümle: (3) Yazı dili ile konuşma dilinin aynı olmasını sağlamak TDK’nin görevlerindendir.
Açıklama: “TDK” Türk Dil Kurumu’nun kısaltmasıdır. Kısaltmalara gelen ekler de kesme işaretiyle ayrılır. Burada “TDK’nin” derken “-nin” eki kesme işaretiyle ayrılmış.
Kişi adlarından sonra gelen saygı ve unvan sözlerine getirilen ekleri ayırmak için konur.
Eşleşen Cümle: (2) Konuyla ilgili ayrıntılı bilgiyi Eren Bey’den alabilirsiniz.
Açıklama: “Eren Bey” bir kişi adı ve bir unvan sözüdür. Bu unvana gelen “-den” ekini ayırmak için kesme işareti kullanılmış. “Öğretmenim’e”, “Doktor Bey’e” gibi örneklerde de bu kural geçerlidir.
Umarım bu açıklamalarla kelime türetme ve kesme işaretinin kullanıldığı yerleri çok daha iyi anlamışsınızdır. Türkçe dersinde dikkatli olmak, kuralları öğrenmek ve bol bol pratik yapmak çok önemlidir. Bir sonraki dersimizde görüşmek üzere, hoşça kalın!