Merhaba sevgili öğrencilerim! Türkçe dersimize hoş geldiniz. Bugün sizlerle noktalama işaretlerinden “nokta” üzerine harika bir etkinlik yapacağız. Hazır mısınız? Önceki konulardan öğrendiğimiz bilgileri hatırlayarak, düşünerek ve eğlenerek bu soruları çözeceğiz. Hadi bakalım, kalemleriniz hazırsa başlayalım!
10. ETKİNLİK
a) Şiirde abartılı bulduğunuz dizeleri aşağıya yazınız.
b) Bu dizeleri niçin abartılı buldunuz? Açıklayınız.
Sevgili çocuklar, bu soruyu çözebilmemiz için bize bir şiir verilmesi gerekiyor. Şu anda elimizde bir şiir olmadığı için hangi dizelerin abartılı olduğunu bulamıyoruz. Ama ben size “abartma”nın ne demek olduğunu kısaca anlatayım ki başka bir şiirle karşılaştığınızda kolayca bulabilesiniz.
Abartma, bir şeyi olduğundan çok daha büyük, çok daha küçük, çok daha güzel ya da çok daha çirkin göstermektir. Yani, gerçekte olamayacak kadar ileri gitmektir. Mesela, “O kadar acıktım ki koca bir fili yiyebilirim!” cümlesi abartmadır. Çünkü kimse bir fili yiyemez, değil mi? Sadece çok acıktığını anlatmak için böyle söyleriz.
Şiirlerde de şairler, anlatmak istedikleri duyguyu veya durumu daha güçlü hale getirmek için abartmaya başvurabilirler. Eğer bir şiir olsaydı, “Gökyüzü ağladı, sel oldu şehir” gibi bir dizeyi abartılı bulabilirdik. Çünkü gökyüzü ağlamaz, sadece çok yağmur yağar. Yağmur da şehri hemen sele boğmaz, değil mi?
Şimdi elimizde şiir olmadığı için bu kısmı şimdilik pas geçiyoruz. Ama abartmanın ne demek olduğunu öğrendiniz, öyle değil mi? Harikasınız!
11. ETKİNLİK
a) “Memleket İsterim” şiirinden alınan dizeyi okuyunuz. Bu dizede nokta nerede ve niçin kullanılmıştır? Yazınız.
Dize: Kuşların, çiçeklerin diyarı olsun.
Sevgili öğrenciler, bu dizeyi dikkatlice okuyalım: “Kuşların, çiçeklerin diyarı olsun.”
Şimdi düşünelim, nokta nerede kullanılmış?
Adım 1: Dizeyi inceliyoruz.
Kuşların, çiçeklerin diyarı olsun.
Adım 2: Noktanın yerini belirliyoruz.
Nokta, dizenin yani cümlenin en sonunda kullanılmış.
Adım 3: Noktanın neden kullanıldığını açıklıyoruz.
Nokta, bitmiş bir cümlenin sonuna konur. Bu dize de bir dileği, bir isteği anlatan tamamlanmış bir cümle olduğu için sonuna nokta konmuştur. Nokta, bize cümlenin bittiğini ve yeni bir cümleye geçileceğini gösterir.
Sonuç:
Nokta, “diyarı olsun” kelimesinden sonra, yani cümlenin sonunda kullanılmıştır. Çünkü bu dize, anlatılmak istenen düşünceyi tamamlamış, bitmiş bir cümledir. Nokta, bitmiş cümlelerin sonuna konur.
b) Aşağıda noktanın kullanım alanları ve bunlara örnek cümleler verilmiştir. Noktanın kullanım alanlarıyla örnek cümleleri eşleştiriniz.
Şimdi geldik noktanın farklı görevlerini öğrenmeye ve eşleştirmeye. Nokta, sadece cümlenin sonuna gelmez, başka başka işleri de vardır. Hadi bakalım, dikkatlice okuyup doğru eşleştirmeleri yapalım!
Noktanın Kullanım Alanları:
1) Cümlenin sonunda kullanılır.
2) Bazı kısaltmaların sonunda kullanılır.
3) Sayılardan sonra sıra bildirmek için kullanılır.
4) Tarihlerin yazılışında gün, ay, yılı gösteren sayıları birbirinden ayırmak için kullanılır.
5) Saat ve dakikayı birbirinden ayırmak için kullanılır.
6) Kitap, dergi vb. künyelerin sonunda kullanılır.
7) Genel Ağ adreslerinde kullanılır.
8) Dört ve dörtten çok rakamlı sayılar sondan ayrılmak üzere üçlü gruplara ayrılarak yazılır ve araya nokta konur.
Örnek Cümleler:
a) Bu araştırmaya Prof. Dr. Bilge Baran başkanlık edecek.
b) 08.30 itibarıyla kutlamalar başlayacak.
c) Her milletin tarihinde dönüm noktası olan zamanlar vardır. 19.05.1919 Türk milleti için işte öyle bir tarihtir.
ç) Bir türlü alışamamıştı 10. katta oturmaya.
d) Umudunu hiçbir zaman kaybetme.
e) AYTMATOV, Cengiz, Cemile, Elips Kitap Yayınları, Ankara, 2005.
f) www.odsgm.meb.gov.tr adresinden konuyla ilgili bilgilere ulaşabilirsiniz.
g) Dördüncü sınıf öğrencilerinden beşi 50.005 sayısını okuyamadı.
Şimdi eşleştirmeleri yapalım:
Adım 1: Eşleştirme 1
1) Cümlenin sonunda kullanılır.
Bu kurala en uygun örnek, tamamlanmış bir yargıyı bildiren cümledir. Diğer örneklerde noktanın başka özel görevleri de var. Bu yüzden sadece cümlenin bittiğini gösteren bir örnek arıyoruz.
d) Umudunu hiçbir zaman kaybetme.
Bu cümle bitmiş bir yargı bildiriyor ve sonunda nokta var. İşte bu doğru eşleştirme!
1 → d
Adım 2: Eşleştirme 2
2) Bazı kısaltmaların sonunda kullanılır.
Kısaltmaların sonuna gelen noktalara bakalım.
a) Bu araştırmaya Prof. Dr. Bilge Baran başkanlık edecek.
“Prof.” ve “Dr.” kelimeleri kısaltma olduğu için sonlarında nokta kullanılmış. İşte bu da tam aradığımız örnek!
2 → a
Adım 3: Eşleştirme 3
3) Sayılardan sonra sıra bildirmek için kullanılır.
Sıra bildiren sayılar, yani “birinci, ikinci, onuncu” gibi ifadelerin kısaltılmış hali olan sayılardan sonra nokta gelir.
ç) Bir türlü alışamamıştı 10. katta oturmaya.
“10.” burada “onuncu” anlamına geliyor ve sıra bildiriyor. Mükemmel bir eşleşme!
3 → ç
Adım 4: Eşleştirme 4
4) Tarihlerin yazılışında gün, ay, yılı gösteren sayıları birbirinden ayırmak için kullanılır.
Tarih yazarken gün, ay ve yıl arasına nokta koyduğumuzu hatırlayalım.
c) Her milletin tarihinde dönüm noktası olan zamanlar vardır. 19.05.1919 Türk milleti için işte öyle bir tarihtir.
“19.05.1919” tarihinin gün, ay ve yıl sayıları arasına nokta konulmuş. Tam da aradığımız örnek!
4 → c
Adım 5: Eşleştirme 5
5) Saat ve dakikayı birbirinden ayırmak için kullanılır.
Saat ve dakikayı yazarken araya nokta koyarız, değil mi?
b) 08.30 itibarıyla kutlamalar başlayacak.
“08.30” ifadesinde saat ve dakika arasına nokta konulmuş. İşte bu da doğru eşleşme!
5 → b
Adım 6: Eşleştirme 6
6) Kitap, dergi vb. künyelerin sonunda kullanılır.
Künye, bir eserin (kitap, dergi gibi) kimlik bilgileridir. Yazarının adı, eserin adı, yayınevi, basıldığı yer ve yıl gibi bilgilerden oluşur. Bu bilgilerin sonuna nokta konur.
e) AYTMATOV, Cengiz, Cemile, Elips Kitap Yayınları, Ankara, 2005.
Bu, bir kitabın künye bilgileri ve sonunda nokta var. Harika bir eşleşme!
6 → e
Adım 7: Eşleştirme 7
7) Genel Ağ adreslerinde kullanılır.
Genel Ağ, yani internet adreslerinde noktaların çokça kullanıldığını biliyoruz.
f) www.odsgm.meb.gov.tr adresinden konuyla ilgili bilgilere ulaşabilirsiniz.
“www.odsgm.meb.gov.tr” ifadesi bir internet adresidir ve içinde noktalar kullanılmıştır. İşte bu da doğru eşleşme!
7 → f
Adım 8: Eşleştirme 8
8) Dört ve dörtten çok rakamlı sayılar sondan ayrılmak üzere üçlü gruplara ayrılarak yazılır ve araya nokta konur.
Büyük sayıları okumayı kolaylaştırmak için binler basamağından sonra nokta koyarız.
g) Dördüncü sınıf öğrencilerinden beşi 50.005 sayısını okuyamadı.
“50.005” sayısında, okumayı kolaylaştırmak için üçerli gruplara ayırırken nokta kullanılmış. Bu da son eşleştirmemiz!
8 → g
Sonuç:
- 1 → d
- 2 → a
- 3 → ç
- 4 → c
- 5 → b
- 6 → e
- 7 → f
- 8 → g
Aferin çocuklar! Noktanın bütün görevlerini ve kullanım alanlarını çok güzel anladınız. Bu bilgileri aklımızda tutarak yazılarımızda ve okumalarımızda doğru yerlerde kullanmaya özen gösterelim. Bir sonraki dersimizde görüşmek üzere!