Merhaba sevgili öğrencilerim! Bugün sizlerle Türkçe dersimizden çok önemli bir konuyu, cümle ögelerini, özellikle de özne ve yüklemi pekiştireceğiz. Karşımızdaki etkinliğin amacı, verilen cümlelerde özneyi ve yüklemi doğru bir şekilde belirleyip altını çizmek. Hazırsanız, adım adım bu cümleleri inceleyelim ve ögelerini bulalım.
Önce kısaca hatırlayalım:
- Yüklem: Cümledeki işi, oluşu, durumu, hareketi bildiren temel ögedir. Genellikle cümlenin sonunda bulunur ve bir yargı bildirir. Yüklemi bulmak için cümlenin tamamını okuyup, bildirilen yargıyı tespit ederiz.
- Özne: Yüklemin bildirdiği işi yapan veya yargının konusu olan varlıktır. Yükleme “Kim?” veya “Ne?” sorularını sorarak özneyi buluruz.
Şimdi gelelim etkinliğimize!
10. ETKİNLİK
Aşağıdaki cümlelerdeki özne ve yüklemlerin altını çiziniz.
1. Cümle: Bireyler, teknoloji bağımlısı durumuna gelmişlerdir.
Çözüm:
Adım 1: Yüklemi bulalım.
Bu cümlede bildirilen yargı, “gelmişlerdir” kelimesidir. Bir durumun veya bir noktanın “gelmesi” eylemini ifade ediyor.
Yüklem: gelmişlerdir
Adım 2: Özneyi bulalım.
Yükleme “Kim gelmiş?” diye sorduğumuzda cevabı “Bireyler” olur.
Özne: Bireyler
Sonuç: Bireyler, teknoloji bağımlısı durumuna gelmişlerdir.
2. Cümle: Dijital bağımlılık; internet bağımlılığını, cep telefonu bağımlılığını içermektedir.
Çözüm:
Adım 1: Yüklemi bulalım.
Bu cümlede ne yapıldığı, ne içerdiği anlatılıyor. “içermektedir” kelimesi, bir şeyi barındırma, kapsama eylemini bildiriyor.
Yüklem: içermektedir
Adım 2: Özneyi bulalım.
Yükleme “Ne içermektedir?” diye sorduğumuzda cevabı “Dijital bağımlılık” olur.
Özne: Dijital bağımlılık
Sonuç: Dijital bağımlılık; internet bağımlılığını, cep telefonu bağımlılığını içermektedir.
3. Cümle: Onlar, dinlenme saatleri esnasında bile akıllı telefonlar ile uğraşırlar.
Çözüm:
Adım 1: Yüklemi bulalım.
Cümledeki eylem “uğraşırlar” kelimesiyle ifade edilmiş. Bir şeyle meşgul olma, ilgilenme eylemi.
Yüklem: uğraşırlar
Adım 2: Özneyi bulalım.
Yükleme “Kim uğraşır?” diye sorduğumuzda cevabı “Onlar” olur.
Özne: Onlar
Sonuç: Onlar, dinlenme saatleri esnasında bile akıllı telefonlar ile uğraşırlar.
4. Cümle: Birçok kullanıcının yakalandığı bir e-hastalıktır elektronik uykusuzluk.
Çözüm:
Adım 1: Yüklemi bulalım.
Bu cümlede dikkat etmemiz gereken bir nokta var: cümle devrik yapılı. Yani yüklem sonda değil. Cümleyi düzgün hale getirirsek “Elektronik uykusuzluk, birçok kullanıcının yakalandığı bir e-hastalıktır.” şeklinde düşünebiliriz. Burada “bir e-hastalıktır” kısmı tek başına yüklem değildir, “birçok kullanıcının yakalandığı bir e-hastalıktır” ifadesi bir isim tamlaması şeklinde yüklem görevindedir. Çünkü “ne?” sorusuna sadece “hastalıktır” diye cevap versek anlam eksik kalır. Bu yüzden tamamını almalıyız.
Yüklem: birçok kullanıcının yakalandığı bir e-hastalıktır
Adım 2: Özneyi bulalım.
Yükleme “Ne birçok kullanıcının yakalandığı bir e-hastalıktır?” diye sorduğumuzda cevabı “elektronik uykusuzluk” olur.
Özne: elektronik uykusuzluk
Sonuç: Birçok kullanıcının yakalandığı bir e-hastalıktırelektronik uykusuzluk. (Burada cümlenin orijinal devrik haline göre altını çizdim, yüklem başta.)
5. Cümle: Akıllı telefonlarını sürekli elinde tutan kullanıcılar, karşısındaki kişiyi önemsememektedirler.
Çözüm:
Adım 1: Yüklemi bulalım.
Cümledeki yargı, “önemsememektedirler” kelimesiyle ifade edilmiş. Bir şeyi umursamama, değer vermeme eylemi.
Yüklem: önemsememektedirler
Adım 2: Özneyi bulalım.
Yükleme “Kim önemsememektedir?” diye sorduğumuzda cevabı “Akıllı telefonlarını sürekli elinde tutan kullanıcılar” olur. Bu bir söz öbeğidir, yani tek bir kelimeden oluşmaz ama bir bütünü ifade eder.
Özne: Akıllı telefonlarını sürekli elinde tutan kullanıcılar
Sonuç: Akıllı telefonlarını sürekli elinde tutan kullanıcılar, karşısındaki kişiyi önemsememektedirler.
Umarım bu açıklamalar özne ve yüklemi bulma konusunda size yardımcı olmuştur. Unutmayın, yüklem cümlenin can damarıdır, özne ise o can damarının sahibidir! Bol tekrarla bu konuyu çok daha iyi anlayacaksınız.