Merhaba sevgili öğrencim! Bugün seninle beraber Türkçe ders kitabımızdaki 8. ve 9. etkinlikleri inceleyeceğiz. Özellikle 9. etkinlikte, cümlelerin çatı özelliklerini yakından tanıyacağız. Hazırsan başlayalım!
8. ETKİNLİK
Araştırdığınız destanlardan en beğendiğinizi anlatınız.
Sevgili öğrencim, bu etkinlik senin için harika bir araştırma ve sunum fırsatı! Bildiğin gibi destanlar, milletlerin tarih sahnesine çıkışını, önemli olaylarını, kahramanlıklarını ve inançlarını anlatan çok uzun ve olağanüstü hikâyelerdir. Türk destanları da bizim köklü tarihimizi ve kültürümüzü yansıtır.
Bu etkinliği yaparken şu adımları izleyebilirsin:
- Adım 1: Önce araştırma yapacağın destanları belirle. Oğuz Kağan Destanı, Ergenekon Destanı, Göç Destanı, Türeyiş Destanı, Manas Destanı, Dede Korkut Hikâyeleri gibi pek çok güzel destanımız var.
- Adım 2: Bu destanlardan birkaçını oku veya özetlerini araştır. Hangi destanın konusu, kahramanları, olay örgüsü seni daha çok etkiledi, buna karar ver.
- Adım 3: En beğendiğin destanı seçtikten sonra, o destanın ana fikrini, önemli karakterlerini, başından geçen olayları ve neden beğendiğini anlatan kısa bir sunum hazırla. Arkadaşlarına ve öğretmenine anlatırken destanın sana hissettirdiklerini de paylaşmayı unutma!
Bu etkinlik sayesinde hem destanlarımızı daha iyi tanıyacak hem de kendini ifade etme becerini geliştireceksin. Şimdiden başarılar dilerim!
9. ETKİNLİK
Aşağıdaki cümleleri çatı özelliklerine göre inceleyiniz.
Şimdi gelelim dil bilgisi konumuza! Cümlelerdeki fiillerin çatı özelliklerini incelerken iki ana başlığa bakıyoruz: Özne-Yüklem ilişkisi ve Nesne-Yüklem ilişkisi. Hadi her bir cümleyi tek tek ele alıp, bu özelliklerini belirleyelim.
1. Ağacın gövdesi yarılarak içinden beş çocuk çıktı.
Çözüm:
Adım 1: Yüklemimiz “çıktı”. Kim çıktı? “Beş çocuk” çıktı. İşi yapan belli ve fiilde edilgenlik eki (-n, -l) yok. O zaman bu fiil, etken çatılıdır.
Adım 2: Fiile “onu” kelimesini getirelim: “Onu çıktı?” Anlamsız oluyor, değil mi? Yani fiil nesne alamıyor. O zaman bu fiil, geçişsiz çatılıdır.
Sonuç:
- Özne-Yüklem ilişkisine Göre: Etken
- Nesne-Yüklem ilişkisine Göre: Geçişsiz
2. Çinli prenses, sarayını Hatun Dağı’nda kurdu.
Çözüm:
Adım 1: Yüklemimiz “kurdu”. Kim kurdu? “Çinli prenses” kurdu. İşi yapan (özne) belli ve fiilde edilgenlik eki (-n, -l) yok. O zaman bu fiil, etken çatılıdır.
Adım 2: Fiile “onu” kelimesini getirelim: “Onu kurdu.” Anlamlı oluyor. Ayrıca cümlede “sarayını” kelimesi nesne görevinde. Yani fiil nesne alabiliyor. O zaman bu fiil, geçişli çatılıdır.
Sonuç:
- Özne-Yüklem ilişkisine Göre: Etken
- Nesne-Yüklem ilişkisine Göre: Geçişli
3. Çocuklarından bir başkası yurda hakan seçildi.
Çözüm:
Adım 1: Yüklemimiz “seçildi”. Fiilin kökü “seçmek”, üzerine “-il” eki gelmiş. Kim seçildi? “Çocuklarından bir başkası” seçildi. Ancak bu kişi kendi kendini seçmedi, başkaları tarafından seçildi. İşi yapan belli değil ve fiilde edilgenlik eki (-l) var. O zaman bu fiil, edilgen çatılıdır.
Adım 2: Fiile “onu” kelimesini getirelim: “Onu seçildi?” Anlamsız oluyor. Edilgen fiiller genellikle nesne almaz. O zaman bu fiil, geçişsiz çatılıdır.
Sonuç:
- Özne-Yüklem ilişkisine Göre: Edilgen
- Nesne-Yüklem ilişkisine Göre: Geçişsiz
4. Bir gün Uygur tahtına yeni bir hükümdar oturdu.
Çözüm:
Adım 1: Yüklemimiz “oturdu”. Kim oturdu? “Yeni bir hükümdar” oturdu. İşi yapan belli ve fiilde edilgenlik eki (-n, -l) yok. O zaman bu fiil, etken çatılıdır.
Adım 2: Fiile “onu” kelimesini getirelim: “Onu oturdu?” Anlamsız oluyor. Fiil nesne alamıyor. O zaman bu fiil, geçişsiz çatılıdır.
Sonuç:
- Özne-Yüklem ilişkisine Göre: Etken
- Nesne-Yüklem ilişkisine Göre: Geçişsiz
5. Büyük bir şölen yapılmış.
Çözüm:
Adım 1: Yüklemimiz “yapılmış”. Fiilin kökü “yapmak”, üzerine “-ıl” eki gelmiş. Ne yapılmış? “Büyük bir şölen” yapılmış. Şölen kendi kendini yapamaz, başkaları tarafından yapılmıştır. İşi yapan belli değil ve fiilde edilgenlik eki (-ıl) var. O zaman bu fiil, edilgen çatılıdır.
Adım 2: Fiile “onu” kelimesini getirelim: “Onu yapılmış?” Anlamsız oluyor. Edilgen fiiller genellikle nesne almaz. O zaman bu fiil, geçişsiz çatılıdır.
Sonuç:
- Özne-Yüklem ilişkisine Göre: Edilgen
- Nesne-Yüklem ilişkisine Göre: Geçişsiz
6. Prenseslerine karşılık, bu kaya Çinlilere verildi.
Çözüm:
Adım 1: Yüklemimiz “verildi”. Fiilin kökü “vermek”, üzerine “-il” eki gelmiş. Ne verildi? “Bu kaya” verildi. Kaya kendi kendini vermedi, başkaları tarafından verildi. İşi yapan belli değil ve fiilde edilgenlik eki (-il) var. O zaman bu fiil, edilgen çatılıdır.
Adım 2: Fiile “onu” kelimesini getirelim: “Onu verildi?” Anlamsız oluyor. Edilgen fiiller genellikle nesne almaz. O zaman bu fiil, geçişsiz çatılıdır.
Sonuç:
- Özne-Yüklem ilişkisine Göre: Edilgen
- Nesne-Yüklem ilişkisine Göre: Geçişsiz
7. “Göç! Göç!” diye derin üzüntüyle bağırdıkları duyuldu.
Çözüm:
Adım 1: Yüklemimiz “duyuldu”. Fiilin kökü “duymak”, üzerine “-ul” eki gelmiş. Ne duyuldu? “Göç! Göç! diye derin üzüntüyle bağırdıkları” duyuldu. Bağırma eylemi kendi kendini duyamaz, başkaları tarafından duyulmuştur. İşi yapan belli değil ve fiilde edilgenlik eki (-ul) var. O zaman bu fiil, edilgen çatılıdır.
Adım 2: Fiile “onu” kelimesini getirelim: “Onu duyuldu?” Anlamsız oluyor. Edilgen fiiller genellikle nesne almaz. O zaman bu fiil, geçişsiz çatılıdır.
Sonuç:
- Özne-Yüklem ilişkisine Göre: Edilgen
- Nesne-Yüklem ilişkisine Göre: Geçişsiz
8. Parçaları arabalara yükleyerek birer birer Çin’e götürüldüler.
Çözüm:
Adım 1: Yüklemimiz “götürüldüler”. Fiilin kökü “götürmek”, üzerine “-ül” eki gelmiş. Kimler götürüldüler? “Onlar” (gizli özne) veya “parçaları” (sözde özne) diyebiliriz. Parçalar kendi kendini götüremez, başkaları tarafından götürülmüştür. İşi yapan belli değil ve fiilde edilgenlik eki (-ül) var. O zaman bu fiil, edilgen çatılıdır.
Adım 2: Fiile “onu” kelimesini getirelim: “Onu götürüldüler?” Anlamsız oluyor. Edilgen fiiller genellikle nesne almaz. O zaman bu fiil, geçişsiz çatılıdır.
Sonuç:
- Özne-Yüklem ilişkisine Göre: Edilgen
- Nesne-Yüklem ilişkisine Göre: Geçişsiz
9. Göllerin suyu tükendi.
Çözüm:
Adım 1: Yüklemimiz “tükendi”. Fiilin kökü zaten “tüken-“. Bu fiil, “tüketmek” gibi bir fiilden edilgenlik eki alarak oluşmamış, kendi başına bir fiildir. Ne tükendi? “Göllerin suyu” tükendi. Su, kendi kendine tükenme eylemini gerçekleştirebilir. İşi yapan (özne) belli ve fiilde edilgenlik eki yok. O zaman bu fiil, etken çatılıdır.
Adım 2: Fiile “onu” kelimesini getirelim: “Onu tükendi?” Anlamsız oluyor. Fiil nesne alamıyor. O zaman bu fiil, geçişsiz çatılıdır.
Sonuç:
- Özne-Yüklem ilişkisine Göre: Etken
- Nesne-Yüklem ilişkisine Göre: Geçişsiz
Gelecek Derse Hazırlık
Türk hikâyelerini araştırınız. Beğendiğiniz türkü hikâyesini sınıfa getiriniz.
Sevgili öğrencim, bu da bir önceki etkinlik gibi senin araştırma ve hazırlık yapmanı gerektiren bir ödev. Türkü hikâyeleri, genellikle bir olayın, bir aşkın, bir ayrılığın veya bir kahramanlığın etrafında şekillenen, halkımızın duygu ve düşüncelerini yansıtan çok özel eserlerdir.
Bu ödevi yaparken şunları düşünebilirsin:
- Adım 1: İnternetten, kitaplardan veya büyüklerinden “türkü hikâyeleri” başlığı altında araştırma yapabilirsin. “Çanakkale Türküsü”, “Yemen Türküsü”, “Erzurum Dağları”, “Sabahın Seherinde Ötüyor Kuşlar” gibi birçok türkü aslında bir hikâyeye dayanır.
- Adım 2: Beğendiğin bir türküyü seç ve o türkünün ortaya çıkış hikâyesini, anlattığı olayı veya duyguyu öğren.
- Adım 3: Bu hikâyeyi not al ve sınıfta arkadaşlarınla paylaşmaya hazır ol. Belki türküyü de dinletme imkânın olur, böylece hikâye daha da anlam kazanır!
Bu sayede hem müzik kültürümüzü tanıyacak hem de halk hikâyelerimiz hakkında bilgi edineceksin. Çok güzel bir ders olacağına eminim!