Merhaba sevgili öğrencim,
Bugün Türkçe dersimizdeki dil bilgisi etkinliğinde, cümlelerin özelliklerini inceleyeceğiz. Yükleminin türüne, yerine, anlamına ve yapısına göre cümleleri nasıl ayıracağımızı adım adım öğreneceğiz. Hadi bakalım, hazırsan başlayalım!
1. Şimdi bir rüzgâr geçti buradan.
fiil cümlesi – devrik cümle – olumlu cümle – tek yüklemli cümle
(Bu örnek bize zaten verilmiş, biz de diğer cümleleri bu örneğe göre inceleyeceğiz.)
2. Nerelerde gezmiş tozmuş?
Adım 1: Yüklemini bulalım. Bu cümlenin yüklemi “gezmiş tozmuş”tur.
Adım 2: Yüklemin türünü belirleyelim. “gezmek”, “tozmak” fiil olduğu için bu bir fiil cümlesidir.
Adım 3: Yüklemin yerini belirleyelim. Yüklem “gezmiş tozmuş” cümlenin en sonunda yer alıyor. Yüklem sonda olduğu için bu bir kurallı cümledir.
Adım 4: Cümlenin anlamını belirleyelim. Cümle bir soru sorduğu için bu bir soru cümlesidir.
Adım 5: Cümlenin yapısını belirleyelim. Cümlede sadece bir tane yüklem (“gezmiş tozmuş”) var ve içinde fiilimsi veya başka bir yan yargı bulunmuyor. Bu yüzden bu bir tek yüklemli cümledir.
Sonuç:
fiil cümlesi – kurallı cümle – soru cümlesi – tek yüklemli cümle
3. Sonra başlamış tırmanmaya dağlara doğru.
Adım 1: Yüklemini bulalım. Bu cümlenin yüklemi “başlamış”tır.
Adım 2: Yüklemin türünü belirleyelim. “başlamak” bir fiil olduğu için bu bir fiil cümlesidir.
Adım 3: Yüklemin yerini belirleyelim. Yüklem “başlamış” cümlenin ortasında yer alıyor. Eğer cümleyi “Sonra dağlara doğru tırmanmaya başlamış.” şeklinde düzenleseydik kurallı olurdu. Yüklem sonda olmadığı için bu bir devrik cümledir.
Adım 4: Cümlenin anlamını belirleyelim. Cümlede olumsuzluk bildiren bir ek ya da kelime (“-ma, -me”, “değil”, “yok”) bulunmadığı için bu bir olumlu cümledir.
Adım 5: Cümlenin yapısını belirleyelim. Cümlede “tırmanmaya” kelimesi bir fiilimsidir (isim-fiil). Fiilimsi bulunan cümlelere birleşik cümle denir.
Sonuç:
fiil cümlesi – devrik cümle – olumlu cümle – birleşik cümle
4. Gördükleri çiçeğe benzer kızlardı.
Adım 1: Yüklemini bulalım. Bu cümlenin yüklemi “çiçeğe benzer kızlardı” söz grubudur.
Adım 2: Yüklemin türünü belirleyelim. Yüklem isim soylu bir söz grubu olduğu için (bir varlığın ne olduğunu belirtiyor), bu bir isim cümlesidir.
Adım 3: Yüklemin yerini belirleyelim. Yüklem “çiçeğe benzer kızlardı” cümlenin en sonunda yer alıyor. Yüklem sonda olduğu için bu bir kurallı cümledir.
Adım 4: Cümlenin anlamını belirleyelim. Cümlede olumsuzluk bildiren bir ek ya da kelime bulunmadığı için bu bir olumlu cümledir.
Adım 5: Cümlenin yapısını belirleyelim. Cümlede “Gördükleri” kelimesi bir fiilimsidir (sıfat-fiil). Fiilimsi bulunan cümlelere birleşik cümle denir.
Sonuç:
isim cümlesi – kurallı cümle – olumlu cümle – birleşik cümle
5. Soraydım söylerdi herhâlde ama soramadım.
Adım 1: Yüklemlerini bulalım. Bu cümlede birden fazla yüklem var: “soraydım”, “söylerdi” ve “soramadım”.
Adım 2: Yüklemin türünü belirleyelim. “sormak”, “söylemek” fiil olduğu için bu bir fiil cümlesidir.
Adım 3: Yüklemin yerini belirleyelim. Cümlede “söylerdi” yüklemi cümlenin ortasında yer alıyor. “soramadım” ise sonda. Birden fazla yüklemden biri bile sonda değilse, genelde devrik kabul ederiz. Bu yüzden bu bir devrik cümledir.
Adım 4: Cümlenin anlamını belirleyelim. Cümlede “soramadım” kelimesi olumsuzluk bildiriyor. Birden fazla yargı olsa da, son yargı olumsuz olduğu için bu cümleyi olumsuz cümle olarak kabul edebiliriz.
Adım 5: Cümlenin yapısını belirleyelim. Bu cümlede birden fazla yüklem (“söylerdi”, “soramadım”) “ama” bağlacı ile birbirine bağlanmıştır. Bağlaçlarla bağlanan cümlelere bağlı cümle denir.
Sonuç:
fiil cümlesi – devrik cümle – olumsuz cümle – bağlı cümle
6. Islak, karanlık odalarda beşik sallamaktadır.
Adım 1: Yüklemini bulalım. Bu cümlenin yüklemi “sallamaktadır”dır.
Adım 2: Yüklemin türünü belirleyelim. “sallamak” bir fiil olduğu için bu bir fiil cümlesidir.
Adım 3: Yüklemin yerini belirleyelim. Yüklem “sallamaktadır” cümlenin en sonunda yer alıyor. Yüklem sonda olduğu için bu bir kurallı cümledir.
Adım 4: Cümlenin anlamını belirleyelim. Cümlede olumsuzluk bildiren bir ek ya da kelime bulunmadığı için bu bir olumlu cümledir.
Adım 5: Cümlenin yapısını belirleyelim. Cümlede sadece bir tane yüklem (“sallamaktadır”) var ve içinde fiilimsi veya başka bir yan yargı bulunmuyor. Bu yüzden bu bir tek yüklemli cümledir.
Sonuç:
fiil cümlesi – kurallı cümle – olumlu cümle – tek yüklemli cümle
7. Koştum ama yetişemedim.
Adım 1: Yüklemlerini bulalım. Bu cümlede birden fazla yüklem var: “koştum” ve “yetişemedim”.
Adım 2: Yüklemin türünü belirleyelim. “koşmak”, “yetişmek” fiil olduğu için bu bir fiil cümlesidir.
Adım 3: Yüklemin yerini belirleyelim. Yüklemler “koştum” ve “yetişemedim” cümlenin sonunda yer alıyor. Yüklemler sonda olduğu için bu bir kurallı cümledir.
Adım 4: Cümlenin anlamını belirleyelim. Cümlede “yetişemedim” kelimesi olumsuzluk bildiriyor. İkinci yargı olumsuz olduğu için bu cümleyi olumsuz cümle olarak kabul ederiz.
Adım 5: Cümlenin yapısını belirleyelim. Bu cümlede birden fazla yüklem (“koştum”, “yetişemedim”) “ama” bağlacı ile birbirine bağlanmıştır. Bağlaçlarla bağlanan cümlelere bağlı cümle denir.
Sonuç:
fiil cümlesi – kurallı cümle – olumsuz cümle – bağlı cümle
8. Tuz kokusu, katran kokusu, ter kokusu yüreğini allak bullak etmiştir.
Adım 1: Yüklemini bulalım. Bu cümlenin yüklemi “allak bullak etmiştir” birleşik fiilidir.
Adım 2: Yüklemin türünü belirleyelim. “etmek” bir fiil olduğu için bu bir fiil cümlesidir.
Adım 3: Yüklemin yerini belirleyelim. Yüklem “allak bullak etmiştir” cümlenin en sonunda yer alıyor. Yüklem sonda olduğu için bu bir kurallı cümledir.
Adım 4: Cümlenin anlamını belirleyelim. Cümlede olumsuzluk bildiren bir ek ya da kelime bulunmadığı için bu bir olumlu cümledir.
Adım 5: Cümlenin yapısını belirleyelim. Cümlede sadece bir tane yüklem (“allak bullak etmiştir”) var ve içinde fiilimsi veya başka bir yan yargı bulunmuyor. Bu yüzden bu bir tek yüklemli cümledir.
Sonuç:
fiil cümlesi – kurallı cümle – olumlu cümle – tek yüklemli cümle
9. Büyüktü otları yaylaların.
Adım 1: Yüklemini bulalım. Bu cümlenin yüklemi “Büyüktü” kelimesidir.
Adım 2: Yüklemin türünü belirleyelim. “Büyük” bir isim soylu kelime olduğu ve ek fiil alarak yüklem olduğu için bu bir isim cümlesidir.
Adım 3: Yüklemin yerini belirleyelim. Yüklem “Büyüktü” cümlenin başında yer alıyor. Eğer cümleyi “Yaylaların otları büyüktü.” şeklinde düzenleseydik kurallı olurdu. Yüklem sonda olmadığı için bu bir devrik cümledir.
Adım 4: Cümlenin anlamını belirleyelim. Cümlede olumsuzluk bildiren bir ek ya da kelime bulunmadığı için bu bir olumlu cümledir.
Adım 5: Cümlenin yapısını belirleyelim. Cümlede sadece bir tane yüklem (“Büyüktü”) var ve içinde fiilimsi veya başka bir yan yargı bulunmuyor. Bu yüzden bu bir tek yüklemli cümledir.
Sonuç:
isim cümlesi – devrik cümle – olumlu cümle – tek yüklemli cümle
10. Toz toprak gözlerine gitmiştir.
Adım 1: Yüklemini bulalım. Bu cümlenin yüklemi “gitmiştir” kelimesidir.
Adım 2: Yüklemin türünü belirleyelim. “gitmek” bir fiil olduğu için bu bir fiil cümlesidir.
Adım 3: Yüklemin yerini belirleyelim. Yüklem “gitmiştir” cümlenin en sonunda yer alıyor. Yüklem sonda olduğu için bu bir kurallı cümledir.
Adım 4: Cümlenin anlamını belirleyelim. Cümlede olumsuzluk bildiren bir ek ya da kelime bulunmadığı için bu bir olumlu cümledir.
Adım 5: Cümlenin yapısını belirleyelim. Cümlede sadece bir tane yüklem (“gitmiştir”) var ve içinde fiilimsi veya başka bir yan yargı bulunmuyor. Bu yüzden bu bir tek yüklemli cümledir.
Sonuç:
fiil cümlesi – kurallı cümle – olumlu cümle – tek yüklemli cümle
Umarım bu açıklamalar cümle türlerini daha iyi anlamana yardımcı olmuştur. Aklına takılan bir yer olursa çekinmeden sorabilirsin. Başarılar dilerim!