Merhaba sevgili öğrencilerim, ben sizin Türkçe öğretmeniniz. Bugün size gönderdiğim görseldeki etkinlikleri beraber inceleyip, adım adım çözümleyeceğiz. Hiç merak etmeyin, her şeyi en anlaşılır şekilde, tane tane açıklayacağım. Hazırsanız başlayalım!
Öncelikle 5. Etkinlik ile başlıyoruz. Bu etkinlik daha çok bir hazırlık ve öz değerlendirme çalışması.
5. ETKİNLİK
a) Kent yaşamı ve modernleşmenin komşuluk ilişkilerini etkilemesiyle ilgili düşüncelerinizi anlatan bir konuşma yapınız.
Sevgili gençler, bu kısım sizin için bir konuşma hazırlığı etkinliği. Burada sizden, günümüzdeki şehir hayatının ve modernleşmenin, komşuluk ilişkilerimizi nasıl değiştirdiğini, etkilediğini anlatan bir konuşma yapmanızı istiyor. Bu konuşmada kendi gözlemlerinizi, düşüncelerinizi ve belki de ailenizden duyduğunuz eski komşuluk hikayelerini kullanabilirsiniz. Mesela, eskiden komşuların birbirine daha sık gidip geldiğini, yardımlaştığını ama şimdi herkesin kendi evinde daha kapalı bir yaşam sürdüğünü düşünebiliriz. Bu konuyu güzelce araştırıp, bir metin haline getirerek konuşmanızı yapabilirsiniz.
b) Yaptığınız konuşmayı aşağıdaki forma göre değerlendiriniz.
Bu kısım ise, yukarıdaki konuşmanızı yaptıktan sonra kendinizi değerlendireceğiniz bir öz değerlendirme formu. Yani, konuşmanızı ne kadar iyi yaptığınızı, nelere dikkat ettiğinizi kendinizin işaretleyeceği bir bölüm. Şimdi madde madde bu formda neler soruluyor, onlara bakalım:
- Konuşmama uygun ifadelerle başladım.
- Dikkati dağıtacak ayrıntılardan kaçındım.
- Konuşurken gereksiz sesler çıkarmaktan kaçındım.
- Dinleyicilerle göz teması kurdum.
- Sözlerimle uyumlu jest ve mimikler kullandım.
- Sözcükleri anlamlarına uygun kullandım.
- Konuşmamda yabancı dillerden alınmış, dilimize henüz yerleşmemiş kelimelerin Türkçelerini kullandım.
- Konuşmamı belirlenen sürede tamamladım.
- Konuşmamı uygun bitiş ifadeleriyle tamamladım.
Burada konuşmanıza dinleyicilerin dikkatini çekecek, konuya uygun, etkili bir giriş yapıp yapmadığınızı değerlendiriyorsunuz. Mesela “Sevgili arkadaşlar, bugün sizlere…” gibi bir başlangıç yerine daha merak uyandıran bir cümle kurdunuz mu?
Konuşmanızın ana konusundan sapıp, dinleyicilerin kafasını karıştıracak gereksiz detaylara girip girmediğinizi düşünün. Konuşmanızın akıcı ve odaklanmış olması önemli.
“Eeee”, “ııı”, “şeyy” gibi konuşma sırasında yapılan, dinleyiciyi rahatsız eden sesler çıkarıp çıkarmadığınızı değerlendirin. Bu tür sesler konuşmanın profesyonelliğini azaltır.
Konuşma yaparken sadece bir noktaya bakmak yerine, dinleyicilerle tek tek göz teması kurarak onlarla bağ kurmaya çalıştınız mı? Bu, dinleyicilerin kendilerini daha değerli hissetmelerini sağlar.
Konuşurken sadece ağzınızla değil, vücut dilinizle de desteklediniz mi? El hareketleriniz, yüz ifadeleriniz söylediklerinizle uyumlu muydu? Bu, konuşmanızı daha canlı ve etkileyici yapar.
Kelimeleri doğru anlamda ve yerinde kullandınız mı? Cümleleriniz anlaşılır ve açık mıydı? Yanlış kelime seçimi, anlatmak istediğiniz şeyi yanlış aktarmanıza neden olabilir.
Türkçemizi doğru ve güzel kullanmaya özen gösterdiniz mi? Örneğin “trend” yerine “eğilim”, “online” yerine “çevrimiçi” gibi kelimelerin Türkçelerini tercih ettiniz mi? Dilimize sahip çıkmak önemlidir.
Size verilen konuşma süresine uydunuz mu? Ne çok uzun tutup dinleyicileri sıktınız ne de çok kısa kesip konuyu eksik bıraktınız mı?
Konuşmanızı etkili bir kapanışla bitirdiniz mi? Dinleyicilere teşekkür ettiniz mi, ana fikrinizi özetlediniz mi veya akılda kalıcı bir mesaj verdiniz mi?
Bu maddeleri okuyup, kendi konuşmanızı düşünerek “Evet”, “Kısmen” veya “Hayır” seçeneklerinden birini işaretleyeceksiniz. Bu, kendinizi geliştirmeniz için harika bir fırsat!
***
Şimdi gelelim 6. Etkinlik‘e. Bu etkinlikte cümlelerin ögelerini bulma becerimizi kullanacağız. Özellikle özne, yüklem ve zarf tamlayıcısı üzerinde duracağız.
6. ETKİNLİK
Aşağıdaki cümlelerdeki özne ve yüklemi belirleyiniz. Zarf tamlayıcılarını karşısındaki boşluğa yazınız.
Sevgili arkadaşlar, cümle çözümlemesi yaparken her zaman yüklemden başlarız, unutmayın! Yüklem, cümlede işi, oluşu, hareketi, durumu veya yargıyı bildiren temel ögedir. Yüklemi bulduktan sonra ona sorular sorarak diğer ögeleri buluruz.
- Özne: Yüklemin bildirdiği işi yapan veya yargıyı üzerine alan ögedir. Yükleme “kim?” veya “ne?” sorularını sorarak bulunur.
- Zarf Tamlayıcısı (Zarf Tümleci): Yüklemi; zaman, durum, miktar, yön, sebep, şart gibi çeşitli anlamlarla tamamlayan ögedir. Yükleme “nasıl?”, “ne zaman?”, “ne kadar?”, “nereye?”, “niçin?”, “niye?”, “neyle?”, “kiminle?” gibi sorular sorarak bulunur.
Şimdi cümlelere geçelim:
1. cümle: Arkama bakmadan yürüyorum.
Adım 1: Yüklemi bulalım.
Bu cümlede yapılan iş, yargı nedir? “Yürüyorum.” kelimesi bir eylemi bildiriyor.
Yüklem: yürüyorum
Adım 2: Özneyi bulalım.
“Yürüyen kim?” diye soruyoruz. Cevap: “(Ben)”. Cümlede açıkça yazılmasa da eylemi yapan “ben” olduğu için gizli öznedir.
Özne: (Ben) (Gizli Özne)
Adım 3: Zarf tamlayıcısını bulalım.
“Nasıl yürüyorum?” diye yükleme soruyoruz. Cevap: “Arkama bakmadan”. Bu ifade, yürüme eyleminin nasıl yapıldığını, yani durumunu bildiriyor.
Zarf Tamlayıcısı: Arkama bakmadan
Sonuç: Arkama bakmadan
2. cümle: Kaldırımların sesi, sesler kesilince duyulur.
Adım 1: Yüklemi bulalım.
Bu cümlede yargı “duyulur” kelimesidir.
Yüklem: duyulur
Adım 2: Özneyi bulalım.
“Duyulan ne?” diye soruyoruz. Cevap: “Kaldırımların sesi”.
Özne: Kaldırımların sesi
Adım 3: Zarf tamlayıcısını bulalım.
“Ne zaman duyulur?” diye yükleme soruyoruz. Cevap: “sesler kesilince”. Bu ifade, duyulma eyleminin zamanını bildiriyor.
Zarf Tamlayıcısı: sesler kesilince
Sonuç: sesler kesilince
3. cümle: Islak bir yorgan gibi sımsıkı bürüneyim.
Adım 1: Yüklemi bulalım.
Bu cümlede yargı “bürüneyim” kelimesidir.
Yüklem: bürüneyim
Adım 2: Özneyi bulalım.
“Bürünen kim?” diye soruyoruz. Cevap: “(Ben)”. Cümlede açıkça yazılmasa da eylemi yapan “ben” olduğu için gizli öznedir.
Özne: (Ben) (Gizli Özne)
Adım 3: Zarf tamlayıcısını bulalım.
“Nasıl bürüneyim?” diye yükleme soruyoruz. Cevap: “Islak bir yorgan gibi sımsıkı”. Bu ifade, bürünme eyleminin nasıl yapıldığını, yani durumunu bildiriyor.
Zarf Tamlayıcısı: Islak bir yorgan gibi sımsıkı
Sonuç: Islak bir yorgan gibi sımsıkı
4. cümle: Hiçbir zaman bitmesin yolculuğum.
Adım 1: Yüklemi bulalım.
Bu cümlede yargı “bitmesin” kelimesidir.
Yüklem: bitmesin
Adım 2: Özneyi bulalım.
“Bitmeyen ne?” diye soruyoruz. Cevap: “yolculuğum”.
Özne: yolculuğum
Adım 3: Zarf tamlayıcısını bulalım.
“Ne zaman bitmesin?” diye yükleme soruyoruz. Cevap: “Hiçbir zaman”. Bu ifade, bitmeme eyleminin zamanını bildiriyor.
Zarf Tamlayıcısı: Hiçbir zaman
Sonuç: Hiçbir zaman
5. cümle: Uzansın gövdem, taşlara boydan boya.
Adım 1: Yüklemi bulalım.
Bu cümlede yargı “uzansın” kelimesidir.
Yüklem: uzansın
Adım 2: Özneyi bulalım.
“Uzanacak ne?” diye soruyoruz. Cevap: “gövdem”.
Özne: gövdem
Adım 3: Zarf tamlayıcısını bulalım.
“Nasıl uzansın?” diye yükleme soruyoruz. Cevap: “boydan boya”. Bu ifade, uzanma eyleminin nasıl yapıldığını, yani durumunu bildiriyor.
Ayrıca “Nereye uzansın?” diye sorduğumuzda “taşlara” cevabını alırız, bu da dolaylı tümleçtir. Ancak bizden sadece zarf tamlayıcısı isteniyor.
Zarf Tamlayıcısı: boydan boya
Sonuç: boydan boya
6. cümle: Serin karanlıklar üstüme yavaşça örtün.
Adım 1: Yüklemi bulalım.
Bu cümlede yargı “örtün” kelimesidir. Burada “örtün” kelimesi emir kipinde kullanılmış bir fiildir.
Yüklem: örtün
Adım 2: Özneyi bulalım.
“Örten kim veya ne?” diye soruyoruz. Cevap: “Serin karanlıklar”.
Özne: Serin karanlıklar
Adım 3: Zarf tamlayıcısını bulalım.
“Nasıl örtün?” diye yükleme soruyoruz. Cevap: “yavaşça”. Bu ifade, örtünme eyleminin nasıl yapıldığını, yani durumunu bildiriyor.
Ayrıca “Nereye örtün?” diye sorduğumuzda “üstüme” cevabını alırız, bu da dolaylı tümleçtir. Ancak bizden sadece zarf tamlayıcısı isteniyor.
Zarf Tamlayıcısı: yavaşça
Sonuç: yavaşça
Harikasınız! Gördüğünüz gibi, yüklemi doğru bulduktan sonra ona doğru soruları sorarak diğer ögeleri de kolayca bulabiliyoruz. Özellikle zarf tamlayıcısı için “nasıl, ne zaman, ne kadar, nereye (yön zarfı), niçin” gibi soruları aklımızda tutmalıyız. Umarım bu açıklamalar size yardımcı olmuştur. Başarılar dilerim!