Merhaba sevgili öğrencim, ben senin Türkçe öğretmenin. Bu görseldeki soruları seninle birlikte adım adım inceleyip doğru cevaplarını ve nedenlerini güzelce açıklayalım. Hazır mısın? Başlayalım!
5. Seksek çoğunuzun bildiği eğlenceli bir oyun. Salyangoz seksek de sekseğe benziyor ancak kuralları seksekten biraz farklı. Salyangoz seksek oynamak için önce salyangozun sarmal kabuğuna benzeyen bir oyun alanı çizmeniz gerekiyor. Yukarıdaki paragrafta düşünceyi geliştirme yollarından hangisi kullanılmıştır?
Çözüm:
Sevgili öğrencim, düşünceyi geliştirme yolları, bir yazarın anlattığı konuyu daha anlaşılır, daha etkili ve akılda kalıcı hale getirmek için kullandığı yöntemlerdir. Bu paragrafı dikkatlice okuduğumuzda, yazarın “seksek” oyunu ile “salyangoz seksek” oyununu yan yana koyup, aralarındaki benzerlikleri ve farklılıkları anlattığını görüyoruz. “Salyangoz seksek de sekseğe benziyor ancak kuralları seksekten biraz farklı” cümlesi bunun en güzel kanıtı.
Adım 1: Paragrafı dikkatlice oku ve anahtar kelimeleri bul.
Adım 2: Paragrafta iki farklı kavram (seksek ve salyangoz seksek) arasında bir ilişki kurulup kurulmadığına bak.
Adım 3: Eğer iki kavram arasındaki benzerlikler veya farklılıklar vurgulanıyorsa, kullanılan düşünceyi geliştirme yolu “karşılaştırma”dır.
Sonuç:
Bu paragrafta kullanılan düşünceyi geliştirme yolu karşılaştırmadır.
6. Aşağıdaki cümleleri anlam ilişkilerine göre değerlendiriniz. (neden-sonuç, amaç-sonuç, koşul-sonuç)
- Dağ geçitleri, dağları aşmak için kullanılır.
- Kış aylarında aşılması zor olduğu için Zigana Dağları’na tünel inşa edilmiş.
- Tünel biterse ülkemizin en uzun tüneli olacak.
Çözüm:
Cümlelerdeki anlam ilişkilerini bulmak için, cümlede anlatılan olayın nedenini, amacını ya da koşulunu belirlememiz gerekir. Hadi tek tek inceleyelim:
Adım 1: Birinci cümleyi inceleyelim: “Dağ geçitleri, dağları aşmak için kullanılır.”
- Burada “dağ geçitleri ne amaçla kullanılır?” diye sorduğumuzda cevabı “dağları aşmak için” oluyor. Yani bir amaç belirtiliyor. Bu yüzden bu cümle amaç-sonuç ilişkisi taşır.
Adım 2: İkinci cümleyi inceleyelim: “Kış aylarında aşılması zor olduğu için Zigana Dağları’na tünel inşa edilmiş.”
- “Zigana Dağları’na neden tünel inşa edilmiş?” diye sorduğumuzda cevabı “kış aylarında aşılması zor olduğu için” oluyor. Burada tünel yapılmasının sebebi, yani nedeni açıklanmış. Bu yüzden bu cümle neden-sonuç ilişkisi taşır.
Adım 3: Üçüncü cümleyi inceleyelim: “Tünel biterse ülkemizin en uzun tüneli olacak.”
- “Ülkemizin en uzun tüneli olması hangi koşulda gerçekleşecek?” diye sorduğumuzda cevabı “tünel biterse” oluyor. Burada bir olayın gerçekleşmesi için gereken şart (koşul) belirtilmiş. Bu yüzden bu cümle koşul-sonuç ilişkisi taşır.
Sonuç:
- Dağ geçitleri, dağları aşmak için kullanılır. → Amaç-sonuç
- Kış aylarında aşılması zor olduğu için Zigana Dağları’na tünel inşa edilmiş. → Neden-sonuç
- Tünel biterse ülkemizin en uzun tüneli olacak. → Koşul-sonuç
7. Aşağıdaki deyimlerin hangisi “parasal yönden işini yoluna koymak” anlamındadır?
A) Bel bağlamak
B) Belini doğrultmak
C) Belini bükmek
D) Belini kırmak
Çözüm:
Deyimler, genellikle gerçek anlamlarından farklı, mecazlı anlamlar taşıyan kalıplaşmış söz öbekleridir. Bu soruda bizden, “parasal yönden işini yoluna koymak” anlamına gelen deyimi bulmamız isteniyor. Hadi şıkları tek tek inceleyelim:
Adım 1: A şıkkına bakalım: “Bel bağlamak”
- Bu deyim, birine veya bir şeye güvenmek, umut bağlamak anlamına gelir. Örneğin, “Sınavı kazanmak için sadece şansa bel bağlama, ders çalış!”
Adım 2: B şıkkına bakalım: “Belini doğrultmak”
- Bu deyim, maddi sıkıntılardan kurtulmak, ekonomik olarak toparlanmak, düzelmek anlamına gelir. Tam da aradığımız anlam bu! Örneğin, “Uzun süren borçlardan sonra nihayet belini doğrulttu.”
Adım 3: C şıkkına bakalım: “Belini bükmek”
- Bu deyim, bir zorluk karşısında yıpranmak, gücünü yitirmek veya maddi olarak zor duruma düşmek anlamına gelir. “Bu kadar ağır yük belini büktü.”
Adım 4: D şıkkına bakalım: “Belini kırmak”
- Bu deyim, birinin gücünü, direncini tamamen yok etmek veya bir işi yaparken çok yorulmak anlamına gelir. “Düşman ordusunun belini kırdılar.”
Sonuç:
“Parasal yönden işini yoluna koymak” anlamına gelen deyim B) Belini doğrultmak‘tır.
8. Ankara’daki “Deniz Dünyası” Türkiye’nin en büyük ikinci akvaryumu. Deniz Dünyası’nda; dünyanın ve Türkiye’nin çeşitli deniz, göl ve nehirlerinden getirilen deniz canlıları bulunuyor. Rehber eşliğinde gezilebilen akvaryumun en ilgi çeken kısmı akvaryumun ortasından geçen tünel. İnsanlar bu tünelde yürürken başlarının üzerinden geçen balıkları seyredebiliyor. Akvaryum, pazartesi hariç her gün 10.00-21.00 saatleri arasında ziyaret edilebiliyor. Yukarıdaki paragrafa göre aşağıdakilerden hangisi çıkarılamaz?
A) Deniz Dünyası’nda Türkiye’nin çeşitli yerlerinden getirilen deniz canlıları bulunur.
B) Akvaryumun en ilgi çeken kısmı akvaryumun ortasından geçen tüneldir.
C) Ankara’daki Deniz Dünyası Türkiye’nin en büyük akvaryumudur.
D) Akvaryum, pazartesi hariç her gün 10.00-21.00 saatleri arasında ziyaret edilebilir.
Çözüm:
Bu tür sorularda metni çok dikkatli okumalı ve şıklardaki ifadelerin metinde geçip geçmediğini veya metinden çıkarılıp çıkarılamayacağını kontrol etmeliyiz. Bizden metinden çıkarılamayacak bilgiyi bulmamız isteniyor.
Adım 1: A şıkkını metinle karşılaştıralım:
- A şıkkı: “Deniz Dünyası’nda Türkiye’nin çeşitli yerlerinden getirilen deniz canlıları bulunur.”
- Metinde: “Deniz Dünyası’nda; dünyanın ve Türkiye’nin çeşitli deniz, göl ve nehirlerinden getirilen deniz canlıları bulunuyor.” ifadesi açıkça geçiyor. Yani bu bilgi çıkarılabilir.
Adım 2: B şıkkını metinle karşılaştıralım:
- B şıkkı: “Akvaryumun en ilgi çeken kısmı akvaryumun ortasından geçen tüneldir.”
- Metinde: “Rehber eşliğinde gezilebilen akvaryumun en ilgi çeken kısmı akvaryumun ortasından geçen tünel.” ifadesi açıkça geçiyor. Yani bu bilgi de çıkarılabilir.
Adım 3: C şıkkını metinle karşılaştıralım:
- C şıkkı: “Ankara’daki Deniz Dünyası Türkiye’nin en büyük akvaryumudur.”
- Metinde: “Ankara’daki “Deniz Dünyası” Türkiye’nin en büyük ikinci akvaryumu.” yazıyor. Şıkta “en büyük” derken, metinde “en büyük ikinci” deniyor. Bu iki ifade birbiriyle çelişiyor. Yani bu bilgi metinden çıkarılamaz, aksine metindeki bilginin yanlış hali verilmiş.
Adım 4: D şıkkını metinle karşılaştıralım:
- D şıkkı: “Akvaryum, pazartesi hariç her gün 10.00-21.00 saatleri arasında ziyaret edilebilir.”
- Metinde: “Akvaryum, pazartesi hariç her gün 10.00-21.00 saatleri arasında ziyaret edilebiliyor.” ifadesi açıkça geçiyor. Yani bu bilgi de çıkarılabilir.
Sonuç:
Metinden C) Ankara’daki Deniz Dünyası Türkiye’nin en büyük akvaryumudur. ifadesi çıkarılamaz çünkü metinde en büyük ikinci akvaryum olduğu belirtilmiştir.
9. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde, yer tamlayıcısı yoktur?
A) Serçeler, her zaman görebildiğimiz sevimli kuşlardır.
B) Kullanılmayan eşyalar çöpe atılacak.
C) Gençler, toplumsal değerlere sahip çıkmalıdır.
D) Eski değerler değişimlerden korunmalıdır.
Çözüm:
Yer tamlayıcısı (dolaylı tümleç), cümlede yüklemi yer, yön, durum gibi açılardan tamamlayan bir ögedir. Genellikle “-e, -de, -den” hal eklerini alarak “kime, kimde, kimden, neye, nede, neden, nereye, nerede, nereden” sorularına cevap verir. Hadi cümleleri tek tek inceleyelim:
Adım 1: A şıkkını inceleyelim: “Serçeler, her zaman görebildiğimiz sevimli kuşlardır.”
- Yüklem: “sevimli kuşlardır.” (Ek fiil almış bir isim tamlaması)
- Özne: “Serçeler”
- Zarf Tümleci: “her zaman” (ne zaman?)
- Bu cümlede “-e, -de, -den” ekini almış veya “nereye, nerede, nereden” gibi sorulara cevap veren bir öge bulunmuyor. Demek ki bu cümlede yer tamlayıcısı yok.
Adım 2: B şıkkını inceleyelim: “Kullanılmayan eşyalar çöpe atılacak.”
- Yüklem: “atılacak.”
- Özne: “Kullanılmayan eşyalar”
- “Nereye atılacak?” diye sorduğumuzda cevabı “çöpe” oluyor. “-e” hal ekini almış. Yani burada bir yer tamlayıcısı var.
Adım 3: C şıkkını inceleyelim: “Gençler, toplumsal değerlere sahip çıkmalıdır.”
- Yüklem: “sahip çıkmalıdır.” (Deyim olduğu için bölünmez.)
- Özne: “Gençler”
- “Neye sahip çıkmalıdır?” diye sorduğumuzda cevabı “toplumsal değerlere” oluyor. “-e” hal ekini almış. Yani burada bir yer tamlayıcısı var.
Adım 4: D şıkkını inceleyelim: “Eski değerler değişimlerden korunmalıdır.”
- Yüklem: “korunmalıdır.”
- Özne: “Eski değerler”
- “Neden korunmalıdır?” diye sorduğumuzda cevabı “değişimlerden” oluyor. “-den” hal ekini almış. Yani burada bir yer tamlayıcısı var.
Sonuç:
Yer tamlayıcısı bulunmayan cümle A) Serçeler, her zaman görebildiğimiz sevimli kuşlardır. cümlesidir.
10. “Çağın yeni hastalığı sosyal medya bağımlılığıdır.” cümlesinin yüklemi aşağıdakilerden hangisidir?
A) çağın yeni hastalığı
B) medya bağımlılığıdır
C) bağımlılığıdır
D) sosyal medya bağımlılığıdır
Çözüm:
Cümlenin yüklemi, o cümlede yargıyı bildiren temel ögedir. Yüklem, tek bir kelime olabileceği gibi, isim tamlaması, sıfat tamlaması, deyim veya birleşik fiil gibi söz gruplarından da oluşabilir. Önemli olan, yüklemi bulurken bu söz gruplarını bölmemektir.
Adım 1: Cümleyi okuyalım: “Çağın yeni hastalığı sosyal medya bağımlılığıdır.”
Adım 2: Cümlede yargıyı bildiren kısma bakalım. “Nedir?” veya “kimdir?” sorularıyla yüklemi buluruz. “Çağın yeni hastalığı nedir?” diye sorduğumuzda cevabımız “sosyal medya bağımlılığıdır” oluyor.
Adım 3: “Sosyal medya bağımlılığıdır” ifadesi bir isim tamlamasıdır (“sosyal medya bağımlılığı”). İsim tamlamaları cümlede bir bütün olarak görev yapar ve bölünmezler. “-dır” eki ise ek fiilin geniş zaman çekimidir ve yüklemi oluşturur.
Sonuç:
Cümlenin yüklemi D) sosyal medya bağımlılığıdır.
Umarım açıklamalarım anlaşılır olmuştur. Türkçe dersinde başarılar dilerim!