Merhaba sevgili öğrencilerim, ben Türkçe öğretmeniniz. Bugün sizlerle cümlenin ögeleri ve fiillerin nesne alıp almadığı konularında çok güzel bir etkinlik yapacağız. Hazırsanız hemen başlayalım!
6. ETKİNLİK
a) Aşağıdaki cümleleri ögelerine ayırınız.
Haydi, cümleleri ögelerine ayırırken nelere dikkat etmemiz gerektiğini hatırlayalım. Önce yüklemi buluyoruz, sonra özneyi, sonra da diğer ögeleri tek tek belirliyoruz, değil mi?
1. Bacalar ormanı alabildiğine uzuyor.
Adım 1: Yüklemi bulalım. Ne iş yapılıyor, ne oluyor? “uzuyor” kelimesi cümlenin yüklemidir.
Adım 2: Özne kim veya ne? Uzayan ne? “Bacalar ormanı” uzuyor. O zaman “Bacalar ormanı” öznedir.
Adım 3: Nasıl uzuyor, ne kadar uzuyor? “alabildiğine” uzuyor. Bu da durum bildirdiği için zarf tümlecidir.
Sonuç:
- Bacalar ormanı: Özne
- alabildiğine: Zarf Tümleci
- uzuyor: Yüklem
2. Seyrederken dünyayı unutuyorsun.
Adım 1: Yüklemi bulalım. Ne iş yapılıyor? “unutuyorsun” kelimesi yüklemdir.
Adım 2: Özne kim? Unutan kim? Sen unutuyorsun. Ama cümlede açıkça yazmadığı için bu bir gizli öznedir.
Adım 3: Ne zaman unutuyorsun? “Seyrederken” unutuyorsun. Bu da zaman bildirdiği için zarf tümlecidir.
Adım 4: Neyi unutuyorsun? “dünyayı” unutuyorsun. “Neyi?” sorusuna cevap verdiği için bu da belirtili nesnedir.
Sonuç:
- Seyrederken: Zarf Tümleci
- dünyayı: Belirtili Nesne
- unutuyorsun: Yüklem
- (Sen): Gizli Özne
3. Şapka gibi başında kalmış.
Adım 1: Yüklemi bulalım. Ne olmuş? “kalmış” kelimesi yüklemdir.
Adım 2: Özne kim veya ne? Kalan kim veya ne? O kalmış. Cümlede açıkça yazmadığı için bu da bir gizli öznedir.
Adım 3: Nasıl kalmış? “Şapka gibi” kalmış. Durum bildirdiği için zarf tümlecidir.
Adım 4: Nerede kalmış? “başında” kalmış. “Nerede?” sorusuna cevap verdiği için bu da dolaylı tümleçtir.
Sonuç:
- Şapka gibi: Zarf Tümleci
- başında: Dolaylı Tümleç
- kalmış: Yüklem
- (O): Gizli Özne
4. Tepeye gelenleri seyrederlermiş.
Adım 1: Yüklemi bulalım. Ne iş yapılıyor? “seyrederlermiş” kelimesi yüklemdir.
Adım 2: Özne kim? Seyreden kim? Onlar seyrederlermiş. Bu da bir gizli öznedir.
Adım 3: Kimi seyrederlermiş? “Tepeye gelenleri” seyrederlermiş. “Kimi?” sorusuna cevap verdiği için bu da belirtili nesnedir. Burada “tepeye gelenleri” bir bütün olarak düşünmeliyiz, çünkü “gelenler” kelimesini açıklayan bir ifade var önünde.
Sonuç:
- Tepeye gelenleri: Belirtili Nesne
- seyrederlermiş: Yüklem
- (Onlar): Gizli Özne
b) Renkli kutudaki cümlelerin fiilleri nesne alıyor / nesne almıyor.
Bu kısımda fiillerin geçişli mi yoksa geçişsiz mi olduğunu bulmamız gerekiyor. Yani yükleme “onu” kelimesini getirebiliyor muyuz, ona bakacağız. Eğer getirebiliyorsak nesne almıştır (geçişli), getiremiyorsak nesne almamıştır (geçişsiz).
- Sarı kutudaki cümleler:
- Bacalar ormanı alabildiğine uzuyor. -> Onu uzuyor? (Olmuyor.)
- Şapka gibi başında kalmış. -> Onu kalmış? (Olmuyor.)
- Mavi kutudaki cümleler:
- Seyrederken dünyayı unutuyorsun. -> Onu unutuyorsun? (Oluyor. Neyi unutuyorsun? Dünyayı.)
- Tepeye gelenleri seyrederlermiş. -> Onu seyrederlermiş? (Oluyor. Kimi seyrederlermiş? Tepeye gelenleri.)
Sonuç:
Mavi renkli kutudaki cümlelerin fiilleri nesne alıyor.
Sarı renkli kutudaki cümlelerin fiilleri nesne almıyor.
7. ETKİNLİK
Aşağıdaki fiilleri cümle içerisinde yüklem görevinde kullanınız. Fiillerin nesne alıp alamadığını örneklerdeki gibi gösteriniz.
Şimdi de verilen fiilleri kullanarak cümleler kuracağız ve kurduğumuz cümledeki fiilin nesne alıp almadığına karar vereceğiz. Yani yine fiilin önüne “onu” kelimesini getirmeye çalışacağız. Eğer “onu” diyebiliyorsak ve cümlede de bir nesne varsa “Var”, yoksa “Yok” yazacağız.
Fiil: yarat-
Cümle: Halk burada türlü efsaneler yaratmış.
Neyi yaratmış? “efsaneler” yaratmış. Onu yaratmış? (Oluyor.)
Nesnesi: efsaneler (Var)
Fiil: koş-
Cümle: Sabahın erken saatlerinde koştum.
Neyi koştum? Kimi koştum? (Olmuyor.) Onu koştum? (Olmuyor.)
Nesnesi: – (Yok)
Fiil: topla-
Cümle: Annem bahçeden taze sebzeler topladı.
Neyi topladı? “taze sebzeler” topladı. Onu topladı? (Oluyor.)
Nesnesi: taze sebzeler (Var)
Fiil: gez-
Cümle: Dün akşam parkta uzun uzun gezdim.
Neyi gezdim? Kimi gezdim? (Olmuyor.) Onu gezdim? (Olmuyor.)
Nesnesi: – (Yok)
Fiil: oku-
Cümle: Kardeşim her gün bir kitap okur.
Neyi okur? “bir kitap” okur. Onu okur? (Oluyor.)
Nesnesi: bir kitap (Var)
Fiil: otur-
Cümle: Misafirler salondaki koltuklara oturdu.
Neyi oturdu? Kimi oturdu? (Olmuyor.) Onu oturdu? (Olmuyor.)
Nesnesi: – (Yok)
Fiil: git-
Cümle: Yarın okula erken gideceğim.
Neyi gideceğim? Kimi gideceğim? (Olmuyor.) Onu gideceğim? (Olmuyor.)
Nesnesi: – (Yok)
Fiil: çalış-
Cümle: Bütün konuları dikkatlice çalıştım.
Neyi çalıştım? “Bütün konuları” çalıştım. Onu çalıştım? (Oluyor.)
Nesnesi: bütün konuları (Var)
Fiil: gel-
Cümle: Akşam bize misafirler gelecek.
Neyi gelecek? Kimi gelecek? (Olmuyor.) Onu gelecek? (Olmuyor.)
Nesnesi: – (Yok)
Harika bir iş çıkardık çocuklar! Gördüğünüz gibi cümlenin ögelerini bulmak ve fiillerin nesne alıp almadığını anlamak biraz dikkat gerektiriyor ama pratik yaptıkça çok daha kolay hale geliyor. Unutmayın, Türkçe dersinde en önemli şeylerden biri bol bol okumak ve yazmak!