Merhaba sevgili öğrencim,
Bugün seninle cümle türleri konusundaki bu etkinliği birlikte yapacağız. Cümle türleri, Türkçede cümlenin yapısını anlamak için çok önemli bir konu. Hiç merak etme, adım adım ilerleyeceğiz ve her şeyi en iyi şekilde anlayacaksın. Hazırsan başlayalım!
10. ETKİNLİK
a) Aşağıdaki cümleleri yapısına göre inceleyip uygun kutucuğu işaretleyiniz.
Bu bölümde bizden, verilen cümlelerin yapısal özelliklerini belirleyip, tabloya uygun yere işaret koymamız isteniyor. Cümlelerin kaç tane yüklemi olduğuna, içinde fiilimsi olup olmadığına veya bağlaçla bağlanıp bağlanmadığına dikkat etmeliyiz.
Her bir cümleyi tek tek inceleyelim:
Cümle: Falcılar sırayla kralın kızının falına bakmışlar.
Çözüm:
Bu cümlede yüklem sadece “bakmışlar” kelimesidir, yani bir tane yüklem var. Cümle içinde herhangi bir fiilimsi (isim-fiil, sıfat-fiil, zarf-fiil) veya cümleleri birbirine bağlayan bir bağlaç da bulunmuyor. Bu tür cümlelere tek yüklemli cümle diyoruz.
Sonuç: Tek Yüklemli Cümle sütununa “X” işareti konulur. (Zaten işaretli gelmiş.)
Cümle: Büyük kralımız, inanmayın, üzülmeyin.
Çözüm:
Bu cümlede “inanmayın” ve “üzülmeyin” olmak üzere iki tane yüklem var. Bu iki yüklem virgülle birbirinden ayrılmış. İçinde fiilimsi yok ve cümleleri bağlayan bir bağlaç da yok. Birden fazla yüklemi olan ve virgülle ayrılan bu cümleler sıralı cümle grubuna girer. Sıralı cümleler de birden çok yüklemli cümleler arasında yer alır.
Sonuç: Birden Çok Yüklemli Cümle sütununa “X” işareti konulur.
Cümle: Kral kızını zaman zaman görmeye geliyormuş.
Çözüm:
Cümlenin yüklemi “geliyormuş” kelimesidir. Ancak cümlede “görmeye” kelimesi var. “Görmek” fiiline “-me” eki gelerek isim-fiil olmuş. Yani cümlede bir fiilimsi bulunuyor. Fiilimsi bulunan cümlelere girişik birleşik cümle deriz.
Sonuç: Fiilimsi Bulunan Cümle sütununa “X” işareti konulur.
Cümle: Nöbetçiler çevrede kol geziyorlar ve kuş uçurtmuyorlarmış.
Çözüm:
Bu cümlede “kol geziyorlar” ve “kuş uçurtmuyorlarmış” olmak üzere iki tane yüklem var. Bu iki yüklem “ve” bağlacıyla birbirine bağlanmış. Yüklemlerin bağlaçla birbirine bağlandığı cümlelere bağlı cümle denir. Bağlı cümleler aynı zamanda birden çok yüklemli cümle grubuna da girer ama burada daha özel bir kategori olan “Bağlacı Olan Cümle” sütununu işaretliyoruz.
Sonuç: Bağlacı Olan Cümle sütununa “X” işareti konulur.
Cümle: Halk ona Kız Kulesi adını vererek bu söylenceyi uydurmuş.
Çözüm:
Cümlenin yüklemi “uydurmuş” kelimesidir. Cümlede “vererek” kelimesi var. “Vermek” fiiline “-erek” eki gelerek zarf-fiil olmuş. Yani cümlede bir fiilimsi bulunuyor.
Sonuç: Fiilimsi Bulunan Cümle sütununa “X” işareti konulur.
Cümle: Hemen motoru durdurmuşlar ve bir küfe üzüm almışlar.
Çözüm:
Bu cümlede “durdurmuşlar” ve “almışlar” olmak üzere iki tane yüklem var. Bu iki yüklem “ve” bağlacıyla birbirine bağlanmış. Tıpkı yukarıdaki örnekte olduğu gibi, bağlaçla bağlandığı için bu cümle bir bağlı cümledir.
Sonuç: Bağlacı Olan Cümle sütununa “X” işareti konulur.
Cümle: Nöbetçiler olup bitenden habersizmiş.
Çözüm:
Cümlenin yüklemi “habersizmiş” kelimesidir (ek fiil almış isim yüklem olmuş). Cümlede “olup” (zarf-fiil, -up) ve “bitenden” (sıfat-fiil, -en) olmak üzere iki tane fiilimsi bulunuyor. Bir cümlede bir tane bile fiilimsi olsa o cümle fiilimsi bulunan cümle sayılır.
Sonuç: Fiilimsi Bulunan Cümle sütununa “X” işareti konulur.
Cümle: Kız, günün birinde serpilmiş, gelişmiş.
Çözüm:
Bu cümlede “serpilmiş” ve “gelişmiş” olmak üzere iki tane yüklem var. Bu iki yüklem virgülle birbirinden ayrılmış. İçinde fiilimsi yok ve cümleleri bağlayan bir bağlaç da yok. Birden fazla yüklemi olan ve virgülle ayrılan bu cümleler sıralı cümle grubuna girer ve bu yüzden birden çok yüklemli cümledir.
Sonuç: Birden Çok Yüklemli Cümle sütununa “X” işareti konulur.
Şimdi tablonun son hali şöyle olmalı:
| Tek Yüklemli Cümle | Fiilimsi Bulunan Cümle | Birden Çok Yüklemli Cümle | Bağlacı Olan Cümle | |
|---|---|---|---|---|
| Falcılar sırayla kralın kızının falına bakmışlar. | X | |||
| Büyük kralımız, inanmayın, üzülmeyin. | X | |||
| Kral kızını zaman zaman görmeye geliyormuş. | X | |||
| Nöbetçiler çevrede kol geziyorlar ve kuş uçurtmuyorlarmış. | X | |||
| Halk ona Kız Kulesi adını vererek bu söylenceyi uydurmuş. | X | |||
| Hemen motoru durdurmuşlar ve bir küfe üzüm almışlar. | X | |||
| Nöbetçiler olup bitenden habersizmiş. | X | |||
| Kız, günün birinde serpilmiş, gelişmiş. | X |
Harika gidiyoruz! Şimdi gelelim ikinci bölüme.
b) Siz de cümle türlerine uygun birer örnek cümle yazınız.
Bu bölümde bizden, yukarıda öğrendiğimiz cümle türlerine uygun, kendi belirlediğimiz örnek cümleleri yazmamız isteniyor. Haydi, her biri için birer cümle düşünelim:
Tek Yüklemli Cümle:
Tek yüklemli cümle, sadece bir yargı bildiren ve içinde fiilimsi veya başka bir yan cümle bulunmayan basit bir cümledir. Yani, işi yapan tek bir eylem ya da durum vardır.
Örnek:Çocuklar bahçede neşeyle top oynuyor.
Fiilimsi Bulunan Cümle:
Fiilimsi bulunan cümle, temel yüklemi dışında içinde en az bir tane fiilimsi (isim-fiil, sıfat-fiil, zarf-fiil) barındıran cümlelerdir. Bu fiilimsiler, cümleye yan anlamlar katar ve cümlenin yapısını zenginleştirir.
Örnek:Kitap okurken zamanın nasıl geçtiğini anlamıyorum.
Burada “okurken” kelimesi zarf-fiil, “geçtiğini” kelimesi ise sıfat-fiildir. Bir cümlede birden fazla fiilimsi de olabilir, önemli olan en az bir tane olmasıdır.
Birden Çok Yüklemli Cümle:
Birden çok yüklemli cümleler, iki veya daha fazla yargıyı yani yüklemi bir araya getiren cümlelerdir. Bu yüklemler genellikle virgül (,) veya noktalı virgül (;) ile birbirine bağlanır. Bu tür cümlelere sıralı cümle de deriz.
Örnek:Eve geldi, yemeğini yedi, sonra da dinlendi.
Burada “geldi”, “yedi” ve “dinlendi” olmak üzere üç yüklem virgülle sıralanmış.
Bağlacı Olan Cümle:
Bağlacı olan cümleler, yine birden fazla yüklemi olan ancak bu yüklemlerin bir bağlaç (ve, ama, fakat, çünkü, veya, ya da vb.) ile birbirine bağlandığı cümlelerdir. Bu tür cümlelere bağlı cümle de denir.
Örnek:Dersine çok çalıştı ama sınavdan düşük not aldı.
Burada “çalıştı” ve “aldı” yüklemleri “ama” bağlacıyla birbirine bağlanmış.
Umarım bu açıklamalar sayesinde cümle türleri konusunu daha iyi anlamışsındır. Unutma, pratik yaparak ve bol bol örnek inceleyerek bu konuyu çok daha iyi pekiştirebilirsin. Başarılar dilerim!