Merhaba sevgili öğrencilerim! Bugün sizlerle Türkçe dersimizin önemli konularından biri olan cümle ögeleri konusunu pekiştireceğiz. Karşımızda harika bir etkinlik var. Bu etkinlikte verilen cümlelerdeki ögeleri bulup uygun yerlere yazacağız. Unutmayın, cümle ögeleri bir cümlenin anlamını doğru anlamak ve kurmak için çok önemlidir. Haydi başlayalım!
6. ETKİNLİK
Aşağıdaki cümlelerde verilen ögelerden hangileri bulunmaktadır? Bulunan ögeleri ilgili bölüme yazınız.
Örnek cümleyi inceleyelim:
Cümle: Kağıda yazarken Selim’in yazısı satırlardan kayıyor.
Çözüm:
Bu cümlede ilk önce yüklemi bulalım. Yüklem, cümlenin yargısını bildiren sözcüktür. Burada “kayıyor” fiili yüklemdir.
Peki, kayan ne? “Selim’in yazısı”. Bu, cümlenin öznesidir.
Peki, Selim’in yazısı nereden kayıyor? “satırlardan”. Bu bir yer tamlayıcısıdır.
Peki, ne zaman veya nasıl kayıyor? “Kağıda yazarken”. İşte bu da zarf tamlayıcısıdır. Bir eylemin ne zaman yapıldığını bildiriyor.
Bu cümlede nesne bulunmuyor çünkü “neyi, kimi” sorularına cevap veren bir öge yok.
Örnekte “Kağıda yazarken” zarf tamlayıcısı olarak işaretlenmiş. Biz de diğer cümleleri bu şekilde inceleyeceğiz.
Sonuç (Örnek Cümle İçin):
- Nesne: –
- Yer Tamlayıcısı: –
- Zarf Tamlayıcısı: kağıda yazarken
Şimdi diğer cümlelere geçelim:
Cümle: Biz dura dura, yavaş yavaş okuyabiliyorduk.
Çözüm:
Adım 1: Yüklemi bulalım.
Cümlenin yargısı “okuyabiliyorduk”. Bu bizim yüklemimiz.
Adım 2: Özneyi bulalım.
Kim okuyabiliyordu? “Biz”. Bu, cümlenin öznesidir.
Adım 3: Nesne, Yer Tamlayıcısı ve Zarf Tamlayıcısını bulalım.
- Neyi okuyabiliyorduk? Kimi okuyabiliyorduk? Cevap yok, yani nesne yok.
- Nereye, nerede, nereden okuyabiliyorduk? Cevap yok, yani yer tamlayıcısı yok.
- Nasıl okuyabiliyorduk? “Dura dura, yavaş yavaş”. Bu iki ifade de eylemin nasıl yapıldığını bildirdiği için zarf tamlayıcısıdır.
Sonuç:
- Nesne: –
- Yer Tamlayıcısı: –
- Zarf Tamlayıcısı: dura dura, yavaş yavaş
Cümle: Verilen yazılı ödevleri bitiremiyorduk bir türlü.
Çözüm:
Adım 1: Yüklemi bulalım.
Cümlenin yargısı “bitiremiyorduk”. Bu bizim yüklemimiz.
Adım 2: Özneyi bulalım.
Kim bitiremiyordu? (Gizli özne: Biz). Cümlede açıkça yazılı olmasa da kimin yaptığını anlıyoruz.
Adım 3: Nesne, Yer Tamlayıcısı ve Zarf Tamlayıcısını bulalım.
- Neyi bitiremiyorduk? “Verilen yazılı ödevleri”. Bu, nesnedir. “Neyi” sorusuna cevap verdiği ve belirtme eki (-i) aldığı için belirtili nesnedir.
- Nereye, nerede, nereden bitiremiyorduk? Cevap yok, yani yer tamlayıcısı yok.
- Nasıl bitiremiyorduk? “Bir türlü”. Bu ifade, eylemin nasıl yapıldığı hakkında bilgi verdiği için zarf tamlayıcısıdır.
Sonuç:
- Nesne: Verilen yazılı ödevleri
- Yer Tamlayıcısı: –
- Zarf Tamlayıcısı: bir türlü
Cümle: Çaresiz, yazmaya devam ettik.
Çözüm:
Adım 1: Yüklemi bulalım.
Cümlenin yargısı “devam ettik” (birleşik fiil). Bu bizim yüklemimiz.
Adım 2: Özneyi bulalım.
Kim devam etti? (Gizli özne: Biz). Cümlede açıkça yazılı olmasa da kimin yaptığını anlıyoruz.
Adım 3: Nesne, Yer Tamlayıcısı ve Zarf Tamlayıcısını bulalım.
- Neye devam ettik? “Yazmaya”. Bu, yönelme eki (-a) aldığı için yer tamlayıcısıdır.
- Neyi devam ettik? Kimi devam ettik? Cevap yok, yani nesne yok.
- Nasıl devam ettik? “Çaresiz”. Bu ifade, eylemin nasıl yapıldığı hakkında bilgi verdiği için zarf tamlayıcısıdır.
Sonuç:
- Nesne: –
- Yer Tamlayıcısı: yazmaya
- Zarf Tamlayıcısı: Çaresiz
Cümle: Sınıftaki diğer öğrenciler de kağıtlarını göremiyorlardı.
Çözüm:
Adım 1: Yüklemi bulalım.
Cümlenin yargısı “göremiyorlardı”. Bu bizim yüklemimiz.
Adım 2: Özneyi bulalım.
Kim göremiyordu? “Sınıftaki diğer öğrenciler de”. Bu, cümlenin öznesidir. Buradaki “de” bağlacı özne ile birlikte alınır.
Adım 3: Nesne, Yer Tamlayıcısı ve Zarf Tamlayıcısını bulalım.
- Neyi göremiyorlardı? “Kağıtlarını”. Bu, nesnedir. “Neyi” sorusuna cevap verdiği ve belirtme eki (-nı) aldığı için belirtili nesnedir.
- Nereye, nerede, nereden göremiyorlardı? Cevap yok, yani yer tamlayıcısı yok.
- Nasıl, ne zaman, niçin göremiyorlardı? Cevap yok, yani zarf tamlayıcısı yok.
Sonuç:
- Nesne: kağıtlarını
- Yer Tamlayıcısı: –
- Zarf Tamlayıcısı: –
Cümle: Görmemeye birlikte başlamıştık.
Çözüm:
Adım 1: Yüklemi bulalım.
Cümlenin yargısı “başlamıştık”. Bu bizim yüklemimiz.
Adım 2: Özneyi bulalım.
Kim başlamıştı? (Gizli özne: Biz).
Adım 3: Nesne, Yer Tamlayıcısı ve Zarf Tamlayıcısını bulalım.
- Neye başlamıştık? “Görmemeye”. Bu, yönelme eki (-e) aldığı için yer tamlayıcısıdır.
- Neyi başlamıştık? Kimi başlamıştık? Cevap yok, yani nesne yok.
- Nasıl başlamıştık? “Birlikte”. Bu ifade, eylemin nasıl yapıldığı hakkında bilgi verdiği için zarf tamlayıcısıdır.
Sonuç:
- Nesne: –
- Yer Tamlayıcısı: Görmemeye
- Zarf Tamlayıcısı: birlikte
Cümle: Lise bittiğinde okulun en iyi ilk dört öğrencisi arasındaydık.
Çözüm:
Adım 1: Yüklemi bulalım.
Cümlenin yargısı “okulun en iyi ilk dört öğrencisi arasındaydık”. Bu bir isim cümlesi ve yüklem bir kelime grubudur. “Arasında olmak” birleşik bir ifade olduğu için tamamını yüklem olarak alırız. Bu bir isim cümlesi olduğu için “kim arasındaydı” sorusuna cevap veren kısım özne değil, doğrudan yüklemin kendisidir. Yani “okulun en iyi ilk dört öğrencisi arasındaydık” ifadesi yüklemdir.
Adım 2: Özneyi bulalım.
Kim okulun en iyi ilk dört öğrencisi arasındaydı? (Gizli özne: Biz).
Adım 3: Nesne, Yer Tamlayıcısı ve Zarf Tamlayıcısını bulalım.
- Neyi arasındaydık? Kimi arasındaydık? Cevap yok, yani nesne yok.
- Nereye, nerede, nereden arasındaydık? Cevap yok, yani yer tamlayıcısı yok.
- Ne zaman arasındaydık? “Lise bittiğinde”. Bu ifade, eylemin ne zaman yapıldığı hakkında bilgi verdiği için zarf tamlayıcısıdır.
Sonuç:
- Nesne: –
- Yer Tamlayıcısı: –
- Zarf Tamlayıcısı: Lise bittiğinde
Cümle: Yeni düzenlemeler işimizi kolaylaştıracaktı.
Çözüm:
Adım 1: Yüklemi bulalım.
Cümlenin yargısı “kolaylaştıracaktı”. Bu bizim yüklemimiz.
Adım 2: Özneyi bulalım.
Kim veya ne kolaylaştıracaktı? “Yeni düzenlemeler”. Bu, cümlenin öznesidir.
Adım 3: Nesne, Yer Tamlayıcısı ve Zarf Tamlayıcısını bulalım.
- Neyi kolaylaştıracaktı? “İşimizi”. Bu, nesnedir. “Neyi” sorusuna cevap verdiği ve belirtme eki (-i) aldığı için belirtili nesnedir.
- Nereye, nerede, nereden kolaylaştıracaktı? Cevap yok, yani yer tamlayıcısı yok.
- Nasıl, ne zaman, niçin kolaylaştıracaktı? Cevap yok, yani zarf tamlayıcısı yok.
Sonuç:
- Nesne: işimizi
- Yer Tamlayıcısı: –
- Zarf Tamlayıcısı: –
Cümle: 28 Ağustos’ta annemle evde vedalaştık.
Çözüm:
Adım 1: Yüklemi bulalım.
Cümlenin yargısı “vedalaştık”. Bu bizim yüklemimiz.
Adım 2: Özneyi bulalım.
Kim vedalaştı? (Gizli özne: Biz).
Adım 3: Nesne, Yer Tamlayıcısı ve Zarf Tamlayıcısını bulalım.
- Neyi vedalaştık? Kimi vedalaştık? Cevap yok, yani nesne yok.
- Nerede vedalaştık? “Evde”. Bu, bulunma eki (-de) aldığı için yer tamlayıcısıdır.
- Ne zaman vedalaştık? “28 Ağustos’ta”. Bu, eylemin zamanını bildirdiği için zarf tamlayıcısıdır.
- Kiminle vedalaştık? “Annemle”. Bu da eylemin kiminle yapıldığını bildirdiği için zarf tamlayıcısıdır (edat tümleci olarak da geçer, ancak zarf tamlayıcısı başlığı altında incelenir).
Sonuç:
- Nesne: –
- Yer Tamlayıcısı: evde
- Zarf Tamlayıcısı: 28 Ağustos’ta, annemle
Cümle: Zaten yıllardır bu sorunun içinde yaşıyorduk.
Çözüm:
Adım 1: Yüklemi bulalım.
Cümlenin yargısı “yaşıyorduk”. Bu bizim yüklemimiz.
Adım 2: Özneyi bulalım.
Kim yaşıyordu? (Gizli özne: Biz).
Adım 3: Nesne, Yer Tamlayıcısı ve Zarf Tamlayıcısını bulalım.
- Neyi yaşıyorduk? Kimi yaşıyorduk? Cevap yok, yani nesne yok.
- Nerede yaşıyorduk? “Bu sorunun içinde”. Bu, bulunma durumu bildirdiği için yer tamlayıcısıdır.
- Ne zamandan beri yaşıyorduk? “Yıllardır”. Bu, eylemin zamanını bildirdiği için zarf tamlayıcısıdır.
- Nasıl yaşıyorduk? “Zaten”. Bu da cümlenin anlamını pekiştiren bir zarf tamlayıcısıdır.
Sonuç:
- Nesne: –
- Yer Tamlayıcısı: bu sorunun içinde
- Zarf Tamlayıcısı: Zaten, yıllardır
Cümle: 1981’de üniversite sınavına girdik.
Çözüm:
Adım 1: Yüklemi bulalım.
Cümlenin yargısı “girdik”. Bu bizim yüklemimiz.
Adım 2: Özneyi bulalım.
Kim girdi? (Gizli özne: Biz).
Adım 3: Nesne, Yer Tamlayıcısı ve Zarf Tamlayıcısını bulalım.
- Neyi girdik? Kimi girdik? Cevap yok, yani nesne yok.
- Nereye girdik? “Üniversite sınavına”. Bu, yönelme eki (-a) aldığı için yer tamlayıcısıdır.
- Ne zaman girdik? “1981’de”. Bu, eylemin zamanını bildirdiği için zarf tamlayıcısıdır.
Sonuç:
- Nesne: –
- Yer Tamlayıcısı: üniversite sınavına
- Zarf Tamlayıcısı: 1981’de
Harikasınız çocuklar! Cümle ögelerini bulmak biraz pratik gerektirir ama gördüğünüz gibi adım adım ilerleyince hiç de zor değil. Önce yüklemi, sonra özneyi bulup diğer ögeleri doğru sorularla tespit ettiğimizde hiçbir hata yapmayız. Bu etkinlik sayesinde cümle ögeleri bilginizi daha da pekiştirdiğinize eminim. Başarılar dilerim!