Merhaba sevgili öğrencilerim! Bugün sizlerle hem dil bilgisi hem de kelime bilgisi üzerine çok güzel bir etkinlik yapacağız. Hazırsanız, soruları adım adım inceleyelim ve birlikte çözelim.
6. ETKİNLİK
Aşağıdaki cümlelerde geçen fiilimsileri bulup türlerini belirleyerek uygun bölümleri işaretleyiniz.
Sevgili gençler, fiilimsiler konusunu hatırlıyor musunuz? Fiilimsiler, fiillerden türeyen ama fiil gibi çekimlenmeyen, yani zaman ve şahıs eki almayan sözcüklerdir. Cümlede isim, sıfat veya zarf görevinde bulunurlar. Üç tür fiilimsimiz vardı:
- İsim-Fiil: Fiillere “-ma, -me, -mak, -mek, -ış, -iş, -uş, -üş” ekleri getirilerek yapılır. Cümlede isim gibi görev yapar.
- Sıfat-Fiil: Fiillere “-an, -en, -ası, -esi, -maz, -mez, -ar, -er, -dık, -dik, -duk, -dük, -acak, -ecek, -mış, -miş, -muş, -müş” ekleri getirilerek yapılır. Cümlede sıfat gibi görev yapar, genellikle kendinden sonra gelen ismi niteler.
- Zarf-Fiil: Fiillere “-ıp, -ip, -up, -üp, -arak, -erek, -madan, -meden, -ken, -alı, -eli, -dıkça, -dikçe, -dukça, -dükçe, -r…-maz, -r…-mez, -e…-e, -a…-a, -casına, -cesine, -meksizin, -maksızın, -dığında, -diğinde” gibi ekler getirilerek yapılır. Cümlede zarf gibi görev yapar, fiilin veya fiilimsinin zamanını ya da durumunu belirtir.
Şimdi cümleleri tek tek inceleyelim ve fiilimsileri bulup türlerini belirleyelim:
1. Cümle: “Alafranga müziğe yönelip halkı buna teşvik etmiştir.”
Adım 1: Bu cümlede fiil kökünden türemiş ve fiil özelliği taşımayan kelimeye bakıyoruz. “yönelmek” fiiline “-ip” eki gelmiş.
Adım 2: “-ip” eki, zarf-fiil eklerinden biridir. Fiile gelerek eylemin nasıl yapıldığını (yönelerek) belirtiyor.
Sonuç: Bu kelime Zarf-Fiil‘dir.
2. Cümle: “”Manastır” en sevdiği türküler arasındadır.”
Adım 1: Bu cümlede “sevmek” fiiline “-dik” eki ve ardından iyelik eki (-i) gelmiş.
Adım 2: “-dik” eki, sıfat-fiil eklerinden biridir. “Sevdiği türküler” derken, “türkü” ismini niteleyen bir sıfat görevinde kullanılmış.
Sonuç: Bu kelime Sıfat-Fiil‘dir.
3. Cümle: “Atatürk, sanat ve sanatçıya önem vermeyi vurgulamıştır.”
Adım 1: Bu cümlede “vermek” fiiline “-me” eki ve ardından iyelik eki (-yi) gelmiş.
Adım 2: “-me” eki, isim-fiil eklerinden biridir. Cümlede “önem vermek” eylemini bir isim gibi kullanmış.
Sonuç: Bu kelime İsim-Fiil‘dir.
4. Cümle: “İlk adım, konservatuvarların kurulması olmuştur.”
Adım 1: Bu cümlede “kurulmak” fiiline “-ma” eki ve ardından iyelik eki (-sı) gelmiş.
Adım 2: “-ma” eki, isim-fiil eklerinden biridir. Cümlede “kurulmak” eylemini bir isim gibi kullanmış.
Sonuç: Bu kelime İsim-Fiil‘dir.
5. Cümle: “Atatürk, Batı’dan getirilen müzik kültürünü araştırmıştır.”
Adım 1: Bu cümlede “getirilmek” fiiline “-en” eki gelmiş.
Adım 2: “-en” eki, sıfat-fiil eklerinden biridir. “Getirilen müzik kültürü” derken, “müzik kültürü” ismini niteleyen bir sıfat görevinde kullanılmış.
Sonuç: Bu kelime Sıfat-Fiil‘dir.
6. Cümle: “Kitaplarda satırların altını çizerek yerli ve yabancı kaynakları incelemiştir.”
Adım 1: Bu cümlede “çizmek” fiiline “-erek” eki gelmiş.
Adım 2: “-erek” eki, zarf-fiil eklerinden biridir. Fiile gelerek eylemin nasıl yapıldığını (çizme eylemiyle) belirtiyor.
Sonuç: Bu kelime Zarf-Fiil‘dir.
Şimdi bu bilgileri tablodaki ilgili kutucuklara işaretleyelim:
Alafranga müziğe yönelip halkı buna teşvik etmiştir. -> Zarf-Fiil
“Manastır” en sevdiği türküler arasındadır. -> Sıfat-Fiil
Atatürk, sanat ve sanatçıya önem vermeyi vurgulamıştır. -> İsim-Fiil
İlk adım, konservatuvarların kurulması olmuştur. -> İsim-Fiil
Atatürk, Batı’dan getirilen müzik kültürünü araştırmıştır. -> Sıfat-Fiil
Kitaplarda satırların altını çizerek yerli ve yabancı kaynakları incelemiştir. -> Zarf-Fiil
7. ETKİNLİK
a) Aşağıdaki matematik ve geometri terimlerini dilimize Atatürk kazandırmıştır. Bu sözcükleri inceleyiniz.
Atatürk, Türk diline büyük önem vermiş, birçok yabancı kökenli kelimenin yerine Türkçe karşılıklarını bulmuş veya türetmiştir. Özellikle bilim ve matematik alanında kullanılan terimlerin Türkçeleşmesi için büyük çaba sarf etmiştir. Şimdi bu terimlerin eski ve yeni hallerini eşleştirelim:
- haric-i kısmet -> bölüm
- kabiliyet-i taksim -> bölünebilme
- zarb -> çarpı
- mazrup -> çarpan
- mazrubata tefrik -> çarpanlara ayırma
- muhit-i daire -> çember
- amudi -> dikey
- murabba -> kare
b) “Vatan sevgisi konulu kitabımı başka bir perspektifle yazdım. Objektif bir değerlendirme yapılırsa trend kitaplar arasında yer alacağına inanıyorum.”
Yukarıdaki cümlelerde geçen yabancı sözcüklerin altını çiziniz. Bu sözcükleri ve Türkçe karşılıklarını alttaki boşluklara yazınız.
Sevgili arkadaşlar, Türkçemiz çok zengin bir dil olsa da, zaman zaman başka dillerden kelimeler de dilimize girip yerleşebiliyor. Bu etkinlikte, cümlede geçen yabancı kökenli kelimeleri bulup onların Türkçe karşılıklarını yazacağız. Haydi başlayalım!
“Vatan sevgisi konulu kitabımı başka bir perspektifle yazdım. Objektif bir değerlendirme yapılırsa trend kitaplar arasında yer alacağına inanıyorum.”
Şimdi bu yabancı kelimelerin Türkçe karşılıklarını yazalım:
- perspektif -> bakış açısı, görüş açısı
- objektif -> nesnel, tarafsız
- trend -> eğilim, akım, moda
Evet gençler, bugünkü etkinliklerimiz bu kadardı. Fiilimsileri tekrar etmiş, eski matematik terimlerini öğrenmiş ve yabancı kelimelerin Türkçe karşılıklarını bulmuş olduk. Unutmayın, dilimizi doğru ve etkili kullanmak için bu tür çalışmalara devam etmeliyiz!