Merhaba sevgili öğrencilerim,
Bugün sizlerle birlikte çok güzel bir Türkçe etkinliği yapacağız. Resimdeki soruları adım adım, tane tane inceleyip doğru cevaplarını bulacağız. Hazır mısınız? Başlayalım!
5. ETKİNLİK
Bu etkinlikte bizden, verilen dizelerdeki söz sanatlarını karşılarına yazmamız isteniyor. Söz sanatları, bir metni daha etkili, daha çarpıcı hale getirmek için kullanılan ifadelerdir. Hadi, her bir dizeyi dikkatlice okuyalım ve hangi söz sanatının kullanıldığını bulalım.
Adım 1: İlk dizeyi inceleyelim.
“Bazı coşkun ırmakların
Ninni söyler akan suyu.
Bazı, esen bir rüzgarın
Dudakları der ki: “Uyu!””
- Burada suyun ninni söylemesi veya rüzgarın dudakları olup “Uyu!” demesi gibi insanlara özgü özelliklerin cansız varlıklara (suya, rüzgara) verildiğini görüyoruz. Bu duruma kişileştirme denir.
- Ayrıca rüzgarın doğrudan “Uyu!” dediği bir konuşma ifadesi var. Cansız varlıkların veya hayvanların konuşturulmasına ise konuşturma denir. Konuşturma sanatının olduğu yerde genellikle kişileştirme de vardır, çünkü önce varlığa insan özelliği verilmiş, sonra o varlık konuşturulmuştur.
Çözüm: Bu dizelerde hem kişileştirme hem de konuşturma söz sanatları kullanılmıştır.
Adım 2: İkinci dizeyi inceleyelim.
“Şüheda fışkıracak toprağı sıksan şüheda!”
- Şüheda, yani şehitler, toprağı sıktığında fışkıracak kadar çok ve değerli olduğu anlatılıyor. Bu durum, gerçekte olamayacak kadar abartılı bir ifadedir. Bir şeyi olduğundan çok daha büyük veya küçük göstermeye abartma denir.
Çözüm: Bu dizede abartma söz sanatı kullanılmıştır.
Adım 3: Üçüncü dizeyi inceleyelim.
“Boncuk gibi gözlerle bakarsın dünyaya.”
- Burada gözler, parlak ve küçük olmaları yönüyle “boncuğa” benzetilmiştir. İki farklı varlık veya kavram arasında ortak bir özellikten yola çıkarak yapılan karşılaştırmaya benzetme denir. Burada benzetme edatı olan “gibi” de kullanılmıştır.
Çözüm: Bu dizede benzetme söz sanatı kullanılmıştır.
Adım 4: Dördüncü dizeyi inceleyelim.
“Yıldızlar, çamlara değer de geçer.
Gün buradan başını eğer de geçer.”
- Yıldızların çamlara değmesi veya günün başını eğmesi gibi ifadeler, cansız varlıklara (yıldızlar, gün) insanlara özgü özellikler (değmek, baş eğmek) yüklenmesidir. Bu da yine kişileştirme sanatına örnektir.
Çözüm: Bu dizede kişileştirme söz sanatı kullanılmıştır.
Adım 5: Beşinci dizeyi inceleyelim.
“Güleriz ağlanacak halimize…”
- Bu cümlede “gülmek” ve “ağlamak” fiilleri bir arada kullanılmıştır. Anlamca birbirine zıt olan kelimelerin bir arada kullanılmasına karşıtlık (tezat) denir.
Çözüm: Bu dizede karşıtlık söz sanatı kullanılmıştır.
6. ETKİNLİK
Bu etkinlikte, verilen metindeki sıfat-fiilleri (ortaçları) bulup, aldıkları ekleri örnekteki gibi göstermemiz isteniyor. Hatırlayalım, sıfat-fiiller fiillere gelen belirli eklerle oluşur ve cümlede sıfat gibi görev yaparak isimleri nitelerler. Ekleri ise genellikle -an, -ası, -mez, -ar, -dik, -ecek, -miş (kodlaması: Anası mezar dikecekmiş) ekleridir.
Hadi metni dikkatlice okuyalım ve sıfat-fiilleri bulalım:
“Zülal’in baktığı resimler, unutulmaz güzel günlerden hatırlaydı. Tozlanmış rafların içindeki albümü, çok özlediği arkadaşları Sena ve Elif hediye etmişti. O, resimlerdeki gibi değildi artık; ağarmış saçları, buruşmuş yüzü, akıp giden zamanı ona hissettirmişti. Değişmeyen bir tek şey vardı: O da güler yüzü.”
Adım 1: Metindeki kelimeleri sıfat-fiil ekleri açısından inceleyelim.
- “Zülal’in baktığı resimler” -> “bak-” fiiline “-tığı” eki gelmiş. (Örnekte zaten verilmiş.)
- “unutulmaz güzel günler” -> “unutul-” fiiline “-maz” eki gelmiş. (Örnekte zaten verilmiş.)
- “Tozlanmış rafların” -> “tozlan-” fiiline “-mış” eki gelmiş. Bu, sıfat-fiildir.
- “çok özlediği arkadaşları” -> “özle-” fiiline “-diği” eki gelmiş. Bu, sıfat-fiildir.
- “ağarmış saçları” -> “ağar-” fiiline “-mış” eki gelmiş. Bu, sıfat-fiildir.
- “buruşmuş yüzü” -> “buruş-” fiiline “-muş” eki gelmiş. Bu, sıfat-fiildir.
- “akıp giden zamanı” -> “git-” fiiline “-en” eki gelmiş. Bu, sıfat-fiildir. (Burada “akıp” kelimesi zarf-fiildir, dikkat edelim.)
- “Değişmeyen bir tek şey” -> “değişme-” fiiline “-yen” (geniş zaman sıfat fiil eki “-en”in olumsuzu) eki gelmiş. Bu, sıfat-fiildir.
- “güler yüzü” -> “gül-” fiiline “-er” eki gelmiş. Bu, sıfat-fiildir.
Adım 2: Bulduğumuz sıfat-fiilleri ve aldıkları ekleri tabloya yazalım.
Örnekteki gibi kelime öbeğini ve sıfat-fiil ekini yazıyoruz:
| Sıfat-Fiil | Aldığı Ek |
| Zülal’in baktığı resimler unutulmaz güzel günlerden hatırlaydı. | -tığı, -maz |
| Tozlanmış rafların | -mış |
| Çok özlediği arkadaşları | -dığı |
| Akıp giden zamanı | -en |
| Güler yüzü | -er |
Umarım bu açıklamalar, söz sanatlarını ve sıfat-fiilleri daha iyi anlamanıza yardımcı olmuştur. Unutmayın, pratik yaptıkça bu konular daha da kolaylaşacak!