Merhaba sevgili öğrencim, 8. Sınıf Türkçe dersinde karşına çıkabilecek bu soruları şimdi adım adım birlikte inceleyelim ve doğru cevaplarını bulalım. Hiç telaşlanma, ben sana her şeyi en anlaşılır şekilde anlatacağım. Haydi başlayalım!
6. “Bayrağım” şiirinin konusunu ve ana duygusunu yazınız.
Sevgili öğrencim, bir şiirin konusunu bulmak için “Şiir ne anlatıyor?” sorusunu sormamız gerekir. Ana duyguyu bulmak içinse “Şiirde hangi duygu ağır basıyor?” sorusuna cevap ararız. Şimdi şiiri dikkatlice okuyalım:
BAYRAĞIM
Atalarım, gökten yere
İndirmişler ay yıldızı,
Bir buluta sarmışlar ki
Rengi şafaktan kırmızı.Onun ateş kırmızısı
Ne gelincik, ne gülden,
Türk oğlunun öz kanıdır
Ona bu al rengi veren.Ay yıldızı, gökyüzünün
Ayla yıldızından yüksek
Türk’ün alın yazısıdır;
Türk’tür onu yüceltecek.Vazifemdir bayrağımı
Üstün tutmak her bayraktan.
Can veririm, kan dökerim
Vazgeçemem ben bu haktan.
Hasan Âli YÜCEL
Şiiri okuduğumuzda, şairin Türk bayrağının renginden, üzerindeki ay ve yıldızdan, bu bayrağın Türk milleti için ne kadar değerli olduğundan bahsettiğini görüyoruz. Bayrağın renginin şehit kanından geldiğini, ay yıldızın Türk’ün alın yazısı olduğunu ve bayrağı yüceltmenin bir vazife olduğunu vurguluyor.
Adım 1: Konuyu Belirleme
Şiirde sürekli bayrağımızdan, onun anlamından ve öneminden bahsediliyor. Bu nedenle şiirin konusu doğrudan Türk bayrağıdır.
Adım 2: Ana Duyguyu Belirleme
Şiirde “Vazifemdir bayrağımı üstün tutmak”, “Can veririm, kan dökerim”, “Vazgeçemem ben bu haktan” gibi ifadelerle bayrağa duyulan büyük sevgi, bağlılık ve fedakârlık duygusu çok güçlü bir şekilde dile getirilmiş. Bu da bize şiirin ana duygusunun bayrak sevgisi, bayrağa bağlılık ve bayrak uğruna fedakârlık olduğunu gösteriyor.
Sonuç:
- Konu: Türk bayrağının önemi, rengi ve anlamı.
- Ana Duygu: Bayrak sevgisi, bayrağa bağlılık ve bayrak uğruna fedakârlık.
***
7. Aşağıdaki cümlelerle ilgili verilen bilgileri inceleyiniz. Doğru olanın başına “D”, yanlış olanın başına “Y” yazınız.
Bu soruda fiilimsileri (eylemsileri) ne kadar iyi bildiğini ölçeceğiz. Fiilimsiler, fiillerden türeyen ama fiil gibi çekimlenmeyen, cümle içinde isim, sıfat veya zarf görevi üstlenen sözcüklerdir. Hatırlarsan, isim-fiiller “-ma, -ış, -mak” eklerini, sıfat-fiiller “-an, -ası, -mez, -ar, -dik, -ecek, -miş” eklerini, zarf-fiiller ise diğer tüm fiilimsi eklerini (-ip, -erek, -ince, -ken, -eli, -meden, -dıkça vb.) alırdı.
Şimdi her cümleyi tek tek inceleyelim:
Adım 1: Birinci cümleyi inceleyelim.
( Y ) “İzlediğimiz film çok etkileyiciydi.” cümlesinde isim-fiil vardır.
- Cümledeki fiil soylu kelime “izlediğimiz”. Bu kelime “-diğimiz” ekini almıştır. “-dik” eki, sıfat-fiil ekidir. Yani “izlediğimiz” kelimesi bir sıfat-fiildir. Bu cümlede isim-fiil bulunmuyor. Bu nedenle verilen bilgi yanlıştır.
Adım 2: İkinci cümleyi inceleyelim.
( Y ) “Fındık toplamak gerçekten çok zormuş.” cümlesinde birden fazla fiilimsi vardır.
- Cümledeki fiil soylu kelime “toplamak”. Bu kelime “-mak” ekini almıştır. “-mak” eki, isim-fiil ekidir. Yani “toplamak” kelimesi bir isim-fiildir. Cümlede “toplamak” dışında başka bir fiilimsi yoktur. Bu nedenle “birden fazla fiilimsi vardır” bilgisi yanlıştır.
Adım 3: Üçüncü cümleyi inceleyelim.
( D ) “İstediği oyuncak alınınca dünyalar onun oldu.” cümlesinde “alınınca” sözcüğü zarf-fiildir.
- Cümledeki “alınınca” kelimesi “-ınca” ekini almıştır. “-ınca” eki zarf-fiil ekidir. Yani “alınınca” kelimesi bir zarf-fiildir. Bu bilgi doğrudur. (Ek bilgi: “İstediği” kelimesi de “-dik” ekiyle bir sıfat-fiildir, ancak soru sadece “alınınca” kelimesini soruyor.)
Adım 4: Dördüncü cümleyi inceleyelim.
( Y ) “Sokaktan gelen gürültülerle uyandık geçen sabah.” cümlesinde “geçen” sözcüğü isim-fiildir.
- Cümledeki “geçen” kelimesi “-en” ekini almıştır. “-en” eki sıfat-fiil ekidir. Yani “geçen” kelimesi bir sıfat-fiildir. Verilen bilgi “isim-fiildir” dediği için yanlıştır. (Ek bilgi: “Gelen” kelimesi de “-en” ekiyle bir sıfat-fiildir.)
Adım 5: Beşinci cümleyi inceleyelim.
( D ) “İstanbul’dan getirdiği hediyeler çok ilginç.” cümlesinde “getirdiği” sözcüğü sıfat-fiildir.
- Cümledeki “getirdiği” kelimesi “-dığı” ekini almıştır. “-dık” eki sıfat-fiil ekidir. Yani “getirdiği” kelimesi bir sıfat-fiildir. Bu bilgi doğrudur.
Sonuç:
- ( Y ) “İzlediğimiz film çok etkileyiciydi.” cümlesinde isim-fiil vardır.
- ( Y ) “Fındık toplamak gerçekten çok zormuş.” cümlesinde birden fazla fiilimsi vardır.
- ( D ) “İstediği oyuncak alınınca dünyalar onun oldu.” cümlesinde “alınınca” sözcüğü zarf-fiildir.
- ( Y ) “Sokaktan gelen gürültülerle uyandık geçen sabah.” cümlesinde “geçen” sözcüğü isim-fiildir.
- ( D ) “İstanbul’dan getirdiği hediyeler çok ilginç.” cümlesinde “getirdiği” sözcüğü sıfat-fiildir.
***
8. Aşağıdakilerin hangisinde neden-sonuç cümlesi kullanılmıştır?
Sevgili öğrencim, neden-sonuç cümlelerinde bir olayın veya durumun gerçekleşme sebebi (neden) ile bu sebebin ortaya çıkardığı sonuç bir aradadır. “Neden?”, “Niçin?” sorularına cevap verir. Amaç-sonuç cümleleriyle karıştırmamaya dikkat etmeliyiz. Amaç-sonuç cümleleri “Hangi amaçla?” sorusuna cevap verir ve henüz gerçekleşmemiş bir eylemin amacını belirtir. Neden-sonuç cümlelerinde ise hem neden hem de sonuç genellikle gerçekleşmiştir.
Şimdi seçenekleri tek tek inceleyelim:
Adım 1: A seçeneğini inceleyelim.
A) Dişlerini fırçalamak için aynanın karşısına geçti.
- Burada “Dişlerini fırçalamak” eylemi, aynanın karşısına geçmenin amacıdır. “Hangi amaçla aynanın karşısına geçti?” diye sorduğumuzda “Dişlerini fırçalamak için” cevabını alırız. Bu bir amaç-sonuç cümlesidir.
Adım 2: B seçeneğini inceleyelim.
B) Deniz dalgalı olduğu için rahatça yüzemedik.
- “Rahatça yüzemedik.” (sonuç). Neden yüzemedik? “Deniz dalgalı olduğu için.” (neden). Hem denizin dalgalı olması hem de yüzememe durumu gerçekleşmiştir. Bu bir neden-sonuç cümlesidir.
Adım 3: C seçeneğini inceleyelim.
C) Sabah okula geç kalmayayım diye erkenden yattım.
- “Erkenden yattım.” (eylem). Hangi amaçla erkenden yattım? “Sabah okula geç kalmayayım diye.” Burada da bir amaç belirtilmiştir. Bu bir amaç-sonuç cümlesidir.
Adım 4: D seçeneğini inceleyelim.
D) Yüksek sesle konuşursan komşularımız rahatsız olur.
- Burada “komşularımızın rahatsız olması” durumu, “yüksek sesle konuşma” eylemine bağlı bir koşula bağlanmıştır. Yani yüksek sesle *konuşursan* rahatsız olurlar, konuşmazsan olmazlar. Bu bir koşul-sonuç cümlesidir.
Sonuç:
Doğru cevap B seçeneğidir.
***
9. Uzaktır her şey: gökyüzü, deniz…
Her an peşimizden koşan gölgemiz.
Bu dizelerdeki fiilimsinin türce özdeşi hangi seçenekte doğru verilmiştir?
Bu soruda da yine fiilimsi bilgimizi kullanacağız. Önce verilen dizelerdeki fiilimsiyi bulup türünü belirleyeceğiz, sonra da seçeneklerdeki cümlelerde aynı türden bir fiilimsi olanı işaretleyeceğiz.
Adım 1: Verilen dizelerdeki fiilimsiyi bulalım ve türünü belirleyelim.
- “Uzaktır her şey: gökyüzü, deniz…
Her an peşimizden koşan gölgemiz.” - Buradaki fiilimsi “koşan” kelimesidir. “koş-” fiiline “-an” eki gelmiştir. “-an, -en” ekleri sıfat-fiil ekleridir. Yani “koşan” kelimesi bir sıfat-fiildir.
Şimdi seçeneklerde sıfat-fiil arayacağız.
Adım 2: Seçenekleri tek tek inceleyelim.
A) Kardır yağan üstümüze geceden / Yağmurlu, karanlık düşünceden
- Buradaki fiilimsi “yağan” kelimesidir. “yağ-” fiiline “-an” eki gelmiştir. Bu da tıpkı “koşan” gibi bir sıfat-fiildir.
B) En alevli çöllerin üstünden hep beraber / Geçerken bulmadılar, ne bir ot, ne bir yosun
- Buradaki fiilimsi “geçerken” kelimesidir. “geç-” fiiline “-erken” eki gelmiştir. “-ken” eki zarf-fiil ekidir.
C) En son şarkılarını dağıtarak rüzgâra, / İnce boyunlarını uzattılar taşlara
- Buradaki fiilimsi “dağıtarak” kelimesidir. “dağıt-” fiiline “-arak” eki gelmiştir. “-arak, -erek” ekleri zarf-fiil ekidir.
D) Mesut görmek isterdim hepinizi / Bu bahar gününde, dertliyi ümitsizi.
- Buradaki fiilimsi “görmek” kelimesidir. “gör-” fiiline “-mek” eki gelmiştir. “-mek, -mak” ekleri isim-fiil ekidir.
Sonuç:
Dizelerdeki “koşan” kelimesi sıfat-fiil olduğu için, türce özdeşi olan sıfat-fiil A seçeneğindeki “yağan” kelimesidir.
Umarım açıklamalarım anlaşılır olmuştur sevgili öğrencim. Unutma, pratik yaparak bu konuları çok daha iyi kavrayacaksın!