Merhaba sevgili öğrencim, 8. Sınıf Türkçe dersinde karşına çıkan bu dil bilgisi sorularını seninle birlikte adım adım çözeceğiz. Unutma, dil bilgisi konularını anlamak için bol bol pratik yapmak ve kuralları mantığıyla öğrenmek çok önemli. Şimdi hazırsan başlayalım!
İlk olarak, fiillere ek ekleme ve cümle içinde kullanma sorusunu inceleyelim:
Soru: Aşağıdaki fiillerin kök ya da gövdelerine -(ı)l veya -(ı)n eklerinden birini ekleyerek cümle içinde kullanınız.
Çözüm:
Bu soruda bizden istenen, verilen fiillere ya -(ı)l ya da -(ı)n ekini getirerek yeni bir fiil oluşturmak ve bu yeni fiili anlamlı bir cümlede kullanmak. Bu ekler genellikle fiilleri edilgen (passive) veya dönüşlü (reflexive) çatıya sokar. Şimdi her bir fiil için adım adım gidelim:
1. Fiil: yaz-
- Eklenen ek: -(ı)l
- Yeni fiil: yazılmak
- Cümle:
Bu kitap, gençlerin okuması için özel olarak yazıldı.
2. Fiil: sev-
- Eklenen ek: -(ı)n
- Yeni fiil: sevinmek
- Cümle:
Arkadaşım, doğum günü hediyesini görünce çok sevindi.
3. Fiil: oku-
- Eklenen ek: -(ı)n
- Yeni fiil: okunmak
- Cümle:
Sınavdan önce tüm notlar dikkatle okunmalı.
4. Fiil: bil-
- Eklenen ek: -(i)n
- Yeni fiil: bilinmek
- Cümle:
Bu tarihi gerçek, herkes tarafından bilinmelidir.
5. Fiil: bak-
- Eklenen ek: -(ı)n
- Yeni fiil: bakınmak
- Cümle:
Yabancı turistler, etraflarına şaşkınlıkla bakındı.
6. Fiil: başla-
- Eklenen ek: -(ı)n
- Yeni fiil: başlanmak
- Cümle:
Yeni okul yılına büyük bir heyecanla başlandı.
Şimdi de bu ekleri getirdikten sonra fiillerin anlamlarında nasıl bir değişiklik olduğunu açıklayalım.
Soru: Fiiller ek aldıktan sonra cümlelerde anlam bakımından nasıl bir farklılık oluşmuştur? Aşağıya yazınız.
Çözüm:
Sevgili öğrencim, şimdi bu fiillere ekler getirdiğimizde anlamlarının nasıl değiştiğini inceleyelim. Türkçede fiillere gelen bazı ekler, fiilin anlamını ve cümlede yükümlendiği rolü tamamen değiştirebilir. İşte bu -(ı)l ve -(ı)n ekleri de tam olarak bunu yapar. Bu ekler, fiilin “çatısını” değiştirir. Çatı, fiilin özneyle olan ilişkisini anlatan bir dil bilgisi konusudur.
Bu ekler fiillere geldiğinde genellikle iki farklı çatı durumu ortaya çıkar:
- 1. Edilgen Çatı (Passive Voice):
Fiile -(ı)l veya -(ı)n ekleri geldiğinde, fiili yapan işin kendisi değil, işten etkilenen varlık özne olur. Yani, işi kimin yaptığı belli değildir, önemli değildir veya açıkça söylenmez. Özne, işi yapan değil, işten etkilenendir. Bu tür fiillere “edilgen fiil” deriz.
Örneğin, “yazmak” fiili “yazıldı” olduğunda, yazma eylemini kimin yaptığı belli değildir, önemli olan yazılma eyleminin gerçekleşmesidir. Kitap, yazma işinden etkilenen konumdadır.
Yukarıdaki örneklerimizden:
- “Bu kitap, gençlerin okuması için özel olarak yazıldı.” cümlesinde, kitabı yazan kişi belli değil. Kitap, “yazılma” eyleminden etkilenen konumdadır.
- “Sınavdan önce tüm notlar dikkatle okunmalı.” cümlesinde notları okuyacak kişi belli değil, önemli olan notların okunması. Notlar, “okunma” eyleminden etkileniyor.
- “Bu tarihi gerçek, herkes tarafından bilinmelidir.” cümlesinde gerçeği kimin bildiği değil, gerçeğin kendisinin bilinmesi vurgulanıyor.
- “Yeni okul yılına büyük bir heyecanla başlandı.” cümlesinde de okul yılına başlayan kişi veya kişiler değil, başlama eyleminin kendisi vurgulanıyor.
- 2. Dönüşlü Çatı (Reflexive Voice):
Fiile -(ı)n eki geldiğinde, bazen özne yaptığı işten kendisi etkilenir. Yani, işi yapan da işten etkilenen de aynı kişidir. Özne, eylemi kendi üzerinde gerçekleştirir.
Örneğin, “sevmek” fiili “sevinmek” olduğunda, kişi sevinme eylemini kendi üzerinde gerçekleştirir, kendisi sevinir.
Yukarıdaki örneklerimizden:
- “Arkadaşım, doğum günü hediyesini görünce çok sevindi.” cümlesinde arkadaşın sevinme eylemini kendisi yapıyor ve bu eylemden kendisi etkileniyor.
- “Yabancı turistler, etraflarına şaşkınlıkla bakındı.” cümlesinde turistler bakma eylemini kendileri yapıyor ve bu eylemden yine kendileri etkileniyor, yani etraflarına kendileri bakıyor.
Kısacası, bu ekler fiillerin çatılarını değiştirerek, eylemi kimin yaptığını ya da kimin etkilendiğini farklı bir şekilde ifade etmemizi sağlar. Anlam, eylemin özne tarafından doğrudan yapıldığı “etken” durumdan, eylemden etkilenen durumdaki “edilgen”e veya eylemi yapıp kendinden etkilenen “dönüşlü” duruma geçer. Bu ekler sayesinde cümlelerde anlatım zenginleşir ve farklı anlam incelikleri ortaya çıkar.