Merhaba sevgili öğrencilerim,
Bugün Türkçe dersimizde fiilimsiler konusunu pekiştireceğimiz güzel bir etkinliğimiz var. Biliyorsunuz, fiilimsiler fiil kök veya gövdelerinden türeyen ama fiil gibi çekimlenmeyip cümlede isim, sıfat veya zarf görevi üstlenen sözcüklerdir. Haydi, görseldeki soruları adım adım inceleyelim ve birlikte çözelim.
b) Aşağıdaki cümlelerde fiilden türediği hâlde fiiller gibi çekimlenemeyen, cümlede isim soylu kelimeler gibi görevler üstlenen kelimelerin altı çizilmiştir. Bu kelimeleri inceleyiniz.
Şimdi bu cümlelerde altı çizili kelimelerin hangi fiilimsi türüne girdiğini ve nedenini açıklayalım:
1. Bol sohbetli gece oturmalarının yerini, ailece televizyon seyretmeler aldı.
oturmalarının: Burada fiil kökümüz “otur-” fiilidir. “otur-” fiiline “-ma” isim-fiil eki gelmiş. Sonra da “-ları” iyelik eki ve “-nın” ilgi eki alarak isim gibi kullanılmış. Yani, bu kelime bir isim-fiildir.
İsim-fiiller, fiillere “-ma, -ış, -mak” ekleri getirilerek oluşturulur ve cümlede isim gibi görev yapar. Tıpkı “gelme, gidiş, okumak” kelimeleri gibi düşünebilirsin.
seyretmeler: Buradaki fiil kökümüz “seyret-” fiilidir. “seyret-” fiiline “-me” isim-fiil eki gelmiş. Ardından “-ler” çoğul eki alarak isim gibi kullanılmış. Bu da tıpkı “oturmalarının” kelimesi gibi bir isim-fiildir.
Gördüğün gibi, isim-fiiller de tıpkı diğer isimler gibi çekim ekleri alabilirler. Burada hem iyelik eki hem de çoğul eki almışlar.
2. Kitle iletişim araçlarının kişiler arası çatışmaya sebep olması günümüzün önemli bir sorunudur.
sebep olması: Burada fiil kökümüz “ol-” fiilidir. “ol-” fiiline “-ma” isim-fiil eki getirilmiş. Sonra da “-sı” iyelik eki almış. “Sebep olmak” bir birleşik fiildir ve burada “olma” kısmı isim-fiil olarak kullanılarak cümlenin öznesi görevini üstlenmiş. Bu da bir isim-fiildir.
Cümlede “neyin önemli bir sorunudur?” diye sorduğumuzda “Kitle iletişim araçlarının kişiler arası çatışmaya sebep olması” cevabını alırız. Yani bu fiilimsi, bir isim tamlamasının içinde isim görevinde kullanılmış.
3. İnsanlar okunan bir kitabı ya da anlatılan bir masalı dinleyince bilgi edinirler.
okunan: Burada fiil kökümüz “oku-” fiilidir. Buna “-n” edilgenlik eki eklenmiş, sonra da “-an” sıfat-fiil eki gelmiş. “Okunan” kelimesi, “kitabı” ismini nitelediği için sıfat-fiildir.
Sıfat-fiiller, fiillere “-an, -ası, -mez, -ar, -dik, -ecek, -miş” ekleri getirilerek oluşturulur ve cümlede sıfat görevinde kullanılırlar. Tıpkı “koşan çocuk, gelecek günler” örneklerinde olduğu gibi.
anlatılan: Tıpkı “okunan” kelimesi gibi, “anlatıl-” fiil köküne “-an” sıfat-fiil eki gelmiş. “Anlatılan” kelimesi de “masalı” ismini nitelediği için bu da bir sıfat-fiildir.
Gördüğün gibi, sıfat-fiiller isimlerden önce gelerek onları nitelerler. Hangi kitap? Okunan kitap. Hangi masal? Anlatılan masal.
dinleyince: Burada fiil kökümüz “dinle-” fiilidir. Buna “-yince” zarf-fiil eki gelmiş. “Dinleyince” kelimesi, “bilgi edinirler” eyleminin ne zaman yapıldığını (dinledikleri zaman) bildirdiği için zarf-fiildir.
Zarf-fiiller, fiillere “-ken, -alı, -esiye, -madan, -ince, -ip, -arak, -dıkça, -r…mez, -casına, -maksızın, -dığında” gibi ekler getirilerek oluşturulur ve cümlede zarf görevinde kullanılırlar. Yani fiilleri durum veya zaman yönünden tamamlarlar. “Gülerek geldi, koşarken düştü” örneklerinde olduğu gibi.
c) Aşağıdaki cümlelerde yer alan fiilimsilerin altını çiziniz.
Şimdi de bu cümlelerdeki fiilimsileri bulup altlarını çizelim:
1. Ceylan, bir gün çayıra iner/kuyruğunu sallaya sallaya
Burada “salla-” fiil köküne “-ya” eki getirilerek oluşturulmuş ve tekrar edilmiş bir zarf-fiil var. “Nasıl iner?” sorusuna “sallaya sallaya” cevabını verir, yani eylemin nasıl yapıldığını bildirir. Bu bir zarf-fiildir.
2. Bulmak için izini kardeşimin/bütün Ormanistan’ı dolaşırdım.
“Bul-” fiil köküne “-mak” eki getirilerek oluşturulmuş bu kelime, “için” edatıyla birlikte bir amaç bildiren ifade oluşturmuş ve isim gibi kullanılmıştır. Bu bir isim-fiildir.
3. Alçaktan uçarak, yüksekten uçarak/bulutların üzerinden atlayarak
Bu cümlede üç tane zarf-fiilimiz var: “uç-” fiil köküne “-arak” eki gelmiş uçarak ve “atla-” fiil köküne “-yarak” eki gelmiş atlayarak.
“Nasıl uçarak?” veya “Nasıl atlayarak?” sorularına cevap verirler. Eylemin nasıl yapıldığını belirttikleri için bunlar birer zarf-fiildir.
Umarım bu açıklamalar fiilimsiler konusunu daha iyi anlamana yardımcı olmuştur. Unutma, fiilimsiler cümlenin anlamını zenginleştiren ve fiilleri farklı görevlerde kullanmamızı sağlayan çok önemli yapı taşlarıdır. Bol bol pratik yaparak bu konuyu çok daha iyi pekiştirebilirsin!