Merhaba sevgili 8. sınıf öğrencim! Bugün seninle cümle bilgisi konularıyla ilgili çok güzel sorular çözeceğiz. Hazırsan, adım adım ilerleyelim ve bu konuları iyice pekiştirelim.
3. Aşağıdaki cümlelerden hangisinde yüklem geçişlidir?
Sevgili öğrencim, bir fiilin geçişli olup olmadığını anlamak için fiilin önüne “onu” kelimesini getirmeyi deneyebiliriz. Eğer “onu” kelimesiyle anlamlı bir bütün oluşturabiliyorsa, o fiil geçişlidir ve nesne alabilir demektir. Şimdi seçeneklere bakalım:
-
A) Ağaca büyük bir dikkatle baktı.
“Onu baktı?” dediğimizde anlamsız oluyor, değil mi? Demek ki bu fiil geçişsiz.
-
B) Evdeki çiçeklerimizin hepsi kurumuş.
“Onu kurumuş?” yine anlamsız. Bu da geçişsiz bir fiil.
-
C) Erkenden bütün ödevlerimi bitirdim.
“Onu bitirdim?” veya “ödevlerimi bitirdim” dediğimizde çok anlamlı oluyor. “Bütün ödevlerimi” burada nesnedir. İşte aradığımız geçişli fiil bu!
-
D) Yolda eski bir arkadaşımla karşılaştık.
“Onu karşılaştık?” diye sorunca yine olmuyor. Bu da geçişsiz bir fiil.
Adım 1: Yüklemleri belirledik.
Adım 2: Her yüklemin önüne “onu” zamirini getirerek geçişli olup olmadığını kontrol ettik.
Adım 3: “Bitirdim” fiilinin “onu” zamiriyle anlamlı olduğunu gördük ve cümlede “ödevlerimi” nesnesini aldığını fark ettik.
Sonuç: Doğru cevap C seçeneğidir.
4. Aşağıdaki cümlelerden hangisinde yüklem etkendir?
Yüklemin etken olması demek, cümlede işi yapan öznenin belli olması ve fiilin edilgenlik (pasiflik) eki (-l, -n) almaması demektir. Edilgen çatılı fiillerde işi yapan belli olmaz veya başkası tarafından yapılır. Şimdi seçenekleri inceleyelim:
-
A) Evleri depremde yıkılmıştı.
“Yıkılmıştı” fiilinde “-l” eki var ve evleri kimin yıktığı belli değil (deprem kendi kendine yıkmaz, bir etkiyle yıkılır). Bu fiil edilgendir.
-
B) İftar hazırlığı tamamlandı.
“Tamamlandı” fiilinde “-n” eki var ve iftar hazırlığını kimin tamamladığı belli değil. Bu da edilgen bir fiildir.
-
C) Birdenbire kapı açıldı.
“Açıldı” fiilinde “-l” eki var ve kapıyı kimin açtığı belli değil. Bu da edilgen bir fiildir.
-
D) Konuşması beni çok etkiledi.
“Etkiledi” fiilinde işi yapan “konuşması”dır. Yani özne belli. Fiilde herhangi bir edilgenlik eki (-l, -n) de yok. İşte bu fiil etkendir.
Adım 1: Her cümlenin yüklemini bulduk.
Adım 2: Yüklemlerde edilgenlik ekleri (-l, -n) olup olmadığını ve işi yapan öznenin belli olup olmadığını kontrol ettik.
Adım 3: “Etkiledi” fiilinde öznenin belli olduğunu ve edilgenlik eki almadığını görerek etken olduğunu anladık.
Sonuç: Doğru cevap D seçeneğidir.
5. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde yüklem geçişli olduğu hâlde nesne kullanılmamıştır?
Bu soruda bizden istenen, fiilin aslında nesne alabilen (geçişli) bir fiil olması, ancak cümlenin içinde nesnenin bulunmaması. Yani fiilin önüne “onu” getirebiliyor olmalıyız ama cümlede “ne” veya “kimi” sorularına cevap veren bir kelime olmamalı. Hadi bakalım:
-
A) Arka taraftaki pencerenin camını kırmışlar.
“Onu kırmışlar?” oluyor, yani fiil geçişli. Peki cümlede nesne var mı? Evet, “pencerenin camını” kelime grubu nesnedir. Bu cümle aradığımız özelliklere uymuyor.
-
B) Hasta, şikâyetlerini uzun uzun anlattı.
“Onu anlattı?” oluyor, fiil geçişli. Cümlede nesne var mı? Evet, “şikâyetlerini” kelimesi nesnedir. Bu da aradığımız cevap değil.
-
C) Ne zaman aradın?
“Onu aradın?” dediğimizde anlamlı oluyor, değil mi? Demek ki “aramak” fiili geçişli. Peki bu cümlede “ne” veya “kimi” sorularına cevap veren bir nesne var mı? Hayır, sadece “ne zaman” zarf tümleci var. İşte bu cümle aradığımız özellikte. Yüklem geçişli ama cümlede nesne kullanılmamış.
-
D) Tahtadaki yazıları hızlıca sildi.
“Onu sildi?” oluyor, fiil geçişli. Cümlede nesne var mı? Evet, “yazıları” kelimesi nesnedir. Bu da aradığımız cevap değil.
Adım 1: Her cümlenin yüklemini bulduk ve “onu” kelimesiyle geçişli olup olmadığını kontrol ettik.
Adım 2: Geçişli olan fiillerin bulunduğu cümlelerde nesne olup olmadığını kontrol ettik.
Adım 3: C seçeneğindeki “aradı” fiilinin geçişli olduğunu ancak cümlede nesne bulunmadığını tespit ettik.
Sonuç: Doğru cevap C seçeneğidir.
6. Aşağıdaki cümlelerden hangisinin yüklemi özne-yüklem ilişkisine göre edilgen, nesne-yüklem ilişkisine göre geçişsizdir?
Bu soru biraz karmaşık gibi görünebilir ama tane tane gidersek çok kolay. Bizden iki şey isteniyor:
- Yüklem edilgen olacak. (Yani işi yapan belli olmayacak ve fiilde -l, -n eklerinden biri olacak.)
- Yüklem geçişsiz olacak. (Yani fiilin önüne “onu” getiremeyeceğiz.)
Unutma, bir fiilin edilgen olması için işi yapanın belli olmaması gerekir. Geçişsiz olması için ise nesne alamaması gerekir. Eğer bir fiilin etken hali zaten geçişsizse (mesela “gelmek”, “uyumak”), onun edilgen hali de nesne alamaz ve geçişsiz olur. Hadi seçeneklere bakalım:
-
A) Kitap okumayı seviyorum.
“Seviyorum” fiili etken çatılıdır (işi yapan “ben” belli). “Onu seviyorum” olduğu için geçişlidir. Aradığımız cevap değil.
-
B) Eşyaların fazlası, ihtiyaç sahiplerine verildi.
“Verildi” fiilinde “-l” eki var ve eşyaları kimin verdiğini bilmiyoruz. Yani edilgen. Peki geçişsiz mi? “Vermek” fiili aslında geçişlidir (“onu verdim”). Edilgen çatılı fiillerde, etken hali geçişli olan fiiller sözde özne alır (“Eşyaların fazlası” sözde öznedir). Böyle fiiller, edilgen olsalar da *kök olarak* geçişli sayılırlar. Ancak cümlede doğrudan nesne almazlar. Eğer soruyu “cümlede nesne almamış ve edilgen olan” şeklinde yorumlarsak bu seçenek uygun olabilir. Fakat fiilin kendi yapısı itibarıyla geçişsiz olması istenir. Bu yüzden bu seçenek tam olarak uymuyor.
-
C) Tıkanan mutfak lavabosunu açtırdık.
“Açtırdık” fiili etken çatılıdır (işi yapan “biz” belli). “Onu açtırdık” olduğu için geçişlidir. Aradığımız cevap değil.
-
D) Akşam misafirlerimiz gelecek.
“Gelecek” fiili etken çatılıdır (işi yapan “misafirlerimiz” belli). “Onu gelecek?” dediğimizde anlamsız olduğu için geçişsizdir. Ancak edilgen değildir. Sadece geçişsizdir.
Bu soruda, seçeneklerde hem edilgen olup hem de etken hali tamamen geçişsiz olan bir fiil bulunmuyor. Ancak, B seçeneğindeki “verildi” fiili edilgen çatılıdır ve cümlede doğrudan bir nesne almamıştır (sözde özne almıştır). Eğer soru “edilgen çatılı olup, cümlede nesne almayan” anlamında geçişsizliği kastetmişse B seçeneği en uygunudur. Genellikle ortaokul seviyesinde bu tür sorular biraz esnek yorumlanabilir. “Vermek” fiili geçişli olmasına rağmen, edilgen çatıyla kullanıldığında cümlede nesne almaz, bu yüzden “nesne-yüklem ilişkisine göre geçişsiz” kabul edilebilir.
Adım 1: Her cümlenin yüklemini belirledik.
Adım 2: Yüklemlerin edilgen olup olmadığını (işi yapanın belli olup olmadığını ve -l, -n eklerini) kontrol ettik.
Adım 3: Yüklemlerin geçişsiz olup olmadığını (“onu” kelimesiyle nesne alıp alamadığını) değerlendirdik.
Adım 4: B seçeneğindeki “verildi” fiilinin edilgen olduğunu ve cümlede nesne almadığını (sözde özne aldığını) gördük. Bu durum, fiilin etken hali geçişli olsa da, edilgen yapıda nesne almadığı için sorunun “geçişsizdir” kısmına uygun düşebilir.
Sonuç: En uygun seçenek B’dir.
7. Aşağıdakilerden hangisi isim cümlesidir?
Bir cümle isim cümlesi mi, fiil cümlesi mi diye anlamak için yüklemine bakmamız yeterli. Eğer yüklem bir isimse veya isim soylu bir sözcükse (zamir, sıfat gibi), o cümle isim cümlesidir. Eğer yüklem bir fiilse, o cümle fiil cümlesidir. Haydi kontrol edelim:
-
A) İşim gücüm budur benim.
Yüklem “budur”. “Bu” bir işaret zamiridir, yani isim soylu bir sözcüktür. O zaman bu cümle bir isim cümlesidir.
-
B) Gökyüzünü boyarım her sabah.
Yüklem “boyarım”. “Boyamak” bir fiildir. Bu cümle fiil cümlesidir.
-
C) Deniz yırtılır, kimi zaman.
Yüklem “yırtılır”. “Yırtılmak” bir fiildir. Bu cümle fiil cümlesidir.
-
D) Bilmezsiniz kim diker, ben dikerim.
Yüklemler “bilmezsiniz”, “diker”, “dikerim”. Hepsi fiildir. Bu cümleler fiil cümlesidir.
Adım 1: Her cümlenin yüklemini bulduk.
Adım 2: Yüklemlerin isim mi fiil mi olduğunu belirledik.
Adım 3: A seçeneğindeki “budur” yükleminin isim soylu bir sözcük (zamir) olduğunu görerek isim cümlesi olduğuna karar verdik.
Sonuç: Doğru cevap A seçeneğidir.
8. Aşağıdakilerden hangisi fiil cümlesidir?
Bu soruda da tıpkı bir önceki soruda olduğu gibi yüklemlere bakacağız. Yüklemi fiil olan cümle, fiil cümlesidir.
-
A) Bugünlerde bir akım var.
Yüklem “var”. “Var” kelimesi burada “yok” kelimesinin zıttı olarak kullanılmış, yani bir durumu bildiren isim soylu bir sözcüktür. Bu cümle isim cümlesidir.
-
B) Tiyatro bir eğlencedir.
Yüklem “eğlencedir”. “Eğlence” kelimesi bir isimdir. Bu cümle isim cümlesidir.
-
C) Tiyatro, kişinin sınırlarını genişletir.
Yüklem “genişletir”. “Genişletmek” bir fiildir. İşte aradığımız fiil cümlesi bu!
-
D) Tiyatro, sanatın tümü gibi bir okuldur.
Yüklem “okuldur”. “Okul” kelimesi bir isimdir. Bu cümle isim cümlesidir.
Adım 1: Her cümlenin yüklemini bulduk.
Adım 2: Yüklemlerin isim mi fiil mi olduğunu belirledik.
Adım 3: C seçeneğindeki “genişletir” yükleminin bir fiil olduğunu görerek fiil cümlesi olduğuna karar verdik.
Sonuç: Doğru cevap C seçeneğidir.