Sevgili öğrencim, merhaba! Bugün seninle birlikte Türkçe dersimizdeki bu iki etkinliği çözeceğiz. Unutma, bu etkinlikleri yaparken hem bilgimizi pekiştirecek hem de yeni şeyler öğreneceğiz. Şimdi, görseldeki soruları adım adım inceleyip cevaplarını bulalım.
6. ETKİNLİK
Aşağıda okuduğunuz metinden bir paragraf verilmiştir. Yazar bu paragrafta öyküleyici anlatımdan yararlanmıştır. Siz de okuduğunuz metinden öyküleyici anlatım örneği bularak noktalı alana yazınız.
Şimdi bu etkinliği çözelim. Bizden istenen, “Forsa” adlı metinden öyküleyici bir anlatım örneği bulup buraya yazmamız. Öyküleyici anlatım demek, bir olayı, bir durumu, bir kahramanın başından geçenleri anlatan bir metin demektir. Yani bir hikaye anlatır gibi düşünebilirsin. Metni dikkatlice okuyup, hikaye anlatan bir bölüm bulalım.
Adım 1: “Forsa” metnini dikkatlice okuyalım.
Adım 2: Metin içinde bir olayın anlatıldığı, bir kahramanın hareketlerinin veya başına gelenlerin sıralandığı bir bölüm arayalım.
Metnin ikinci görselde yer alan “Forsa” bölümüne baktığımızda, yaşlı adamın kulübeden çıkışı, denizi seyredişi ve düşünceleri öyküleyici bir dille anlatılmış. İşte sana o kısımdan bir örnek:
Bağın ortasındaki viran kulübenin kapısız giriş yerinden, bir ihtiyar çıktı. Saçı sakalı bembeyazdı. Kamburunu düzeltmek istiyormuş gibi gerindi. Elleri, ayakları titriyordu. Gök kadar boş, gök kadar sakin duran denize baktı, baktı: “Hayır’dır inşallah!” dedi. Duvarın dibindeki taş yığınına çöktü. Başını iki dizininin arasına aldı.
Bu bölüm, yaşlı adamın kulübeden çıkışını ve sonrasında yaptığı hareketleri, hissettiklerini bir sıralama içinde anlattığı için öyküleyici anlatıma güzel bir örnektir.
7. ETKİNLİK
Aşağıda verilen metinde geçen fiilimsileri bulunuz. Bulduğunuz fiilimsileri metnin altında verilen türlerin karşısına yazınız.
Sevgili öğrencim, bu etkinlikte fiilimsileri bulacağız. Hatırlarsan fiilimsiler, fiil kök veya gövdelerinden türeyen ama fiilin bütün özelliklerini taşımayan, cümle içinde isim, sıfat veya zarf görevi üstlenen kelimelerdi. Üç çeşidi vardı: isim-fiil, sıfat-fiil ve zarf-fiil. Şimdi “Tatlı Dile Dair” metnini dikkatlice okuyarak bu fiilimsileri bulalım ve türlerine göre yerleştirelim.
Adım 1: Metni cümle cümle okuyarak fiilimsileri tespit edelim.
Metin:
Tatlı dil insan için başlı başına bir kuvvettir. Dünyaya biraz sevimli olarakgelmenin elbette büyük avantajları vardır. İnsanlar, başkaları hakkındaki ilk hükümlerini yüzleri- ne bakarak verirler; sonra konuşmaları yoklanır. Gerçi insanın dili ağzının içinde kolay dönmüyorsa düşüncelerini çabucak, güzel cümleler hâlinde ağzından dökemiyorsa bu gibi meziyetlerde acımak en emin çaredir. Konuşmadaki noksanlıkları bilen bazı zeki insanlar susmayı becermek suretiyle yuvarlak olurlar. Bütün bu hâlleri boyunca sustukları için yükselmiş insanlar çoktur. Ama asıl muvaffakiyet konuşmakla olur. Güler bir yüz, tatlı bir dille tamamlandığı zaman insana bütün kapılar açılır. Söze başlarken de söylediğim gibi tatlı dil, sevimli görünmeyen hatta soğuk intibaını veren yüzleri bile ışına, cana yakın kılar. Tatlı dile bütün kapıların açılması bundandır. Tabii bilirsiniz, Adana, Mersin, Maraş gibi Güney ve Güneydoğu vilayetlerimizde halk ağzında “dil” kelimesi “anahtar” manasında kullanılır.
Şimdi bulduğumuz fiilimsileri türlerine göre ayıralım:
Sıfat-Fiil:
- bilen: “-en” ekiyle oluşmuş bir sıfat-fiil. (bilen insanlar)
- sustukları: “-dık” ekiyle oluşmuş bir sıfat-fiil. (sustukları için)
- yükselmiş: “-miş” ekiyle oluşmuş bir sıfat-fiil. (yükselmiş insanlar)
- Güler: “-er” ekiyle oluşmuş bir sıfat-fiil. (Güler bir yüz)
- tamamlandığı: “-dık” ekiyle oluşmuş bir sıfat-fiil. (tamamlandığı zaman)
- söylediğim: “-dık” ekiyle oluşmuş bir sıfat-fiil. (söylediğim gibi)
- görünmeyen: “-en” ekiyle oluşmuş, olumsuzluk eki almış bir sıfat-fiil. (görünmeyen yüzler)
- veren: “-en” ekiyle oluşmuş bir sıfat-fiil. (veren yüzler)
İsim-Fiil:
- gelmenin: “-me” ekiyle oluşmuş bir isim-fiil. (gelmenin avantajları)
- konuşmaları: “-ma” ekiyle oluşmuş bir isim-fiil. (konuşmaları yoklanır)
- acımak: “-mak” ekiyle oluşmuş bir isim-fiil.
- susmayı: “-ma” ekiyle oluşmuş bir isim-fiil. (susmayı becermek)
- konuşmakla: “-mak” ekiyle oluşmuş bir isim-fiil. (konuşmakla olur)
- açılması: “-ma” ekiyle oluşmuş bir isim-fiil. (kapıların açılması)
- Not: “Konuşmadaki” kelimesindeki “-ma” eki de isim-fiil ekidir, ancak “-daki” ekiyle birlikte sıfatlaşmıştır. Burada asıl fiilimsi olan kısmı “konuşma” olarak düşünebiliriz.
Zarf-Fiil:
- olarak: “-arak” ekiyle oluşmuş bir zarf-fiil. (sevimli olarak)
- bakarak: “-arak” ekiyle oluşmuş bir zarf-fiil. (yüzlerine bakarak)
- başlarken: “-rken” ekiyle oluşmuş bir zarf-fiil. (söze başlarken)
Şimdi bulduğumuz fiilimsileri istenen boşluklara yazalım:
Sıfat-Fiil: bilen, sustukları, yükselmiş, Güler, tamamlandığı, söylediğim, görünmeyen, veren
İsim-Fiil: gelmenin, konuşmaları, acımak, susmayı, konuşmakla, açılması
Zarf-Fiil: olarak, bakarak, başlarken
Umarım bu açıklamalar fiilimsileri daha iyi anlamana yardımcı olmuştur. Başka soruların olursa çekinmeden sorabilirsin!