Merhaba sevgili öğrencim, Türkçe dersimizin bu bölümünde cümle türleri, fiil çatıları ve fiillerin nesne alıp almaması gibi önemli konuları tekrar edeceğiz. Soruları adım adım, senin kolayca anlayabileceğin bir dille açıklayacağım. Haydi başlayalım!
9. Aşağıdakilerden hangisinde bitmemiş bir cümle vardır?
Sevgili öğrencim, bitmemiş cümle demek, aslında cümlede anlatılmak istenen düşüncenin tam olarak tamamlanmadığı, yükleminin eksik olduğu cümle demektir. Genellikle atasözlerinde veya deyimlerde karşımıza çıkar. Tamamlanmamış gibi görünse de bir mesaj verir ama dilbilgisel olarak yüklemi eksiktir.
Şimdi seçenekleri inceleyelim:
- A)
Can çıkmayınca huy çıkmaz.
Bu bir atasözüdür ve yüklemi “çıkmaz” fiilidir. Anlamı ve yapısı tamamlanmıştır.
- B)
Kır atın yanında duran ya huyundan ya suyundan.
İşte bu cümleye dikkat! Bu da bir atasözünün başlangıcıdır ama tam olarak bitmemiştir. “Kır atın yanında duran ya huyundan ya suyundan kapar” veya “etkilenir” gibi bir ifadeyle tamamlanması gerekir. Yüklemi eksik olduğu için bitmemiş bir cümledir.
- C)
Yuvarlanan taş yosun tutmaz.
Bu da bir atasözüdür ve yüklemi “tutmaz” fiilidir. Anlamı ve yapısı tamamlanmıştır.
- D)
Adam, adamdan korkmaz.
Bu da bir atasözüdür ve yüklemi “korkmaz” fiilidir. Anlamı ve yapısı tamamlanmıştır.
Sonuç: Bitmemiş cümle, yüklemi eksik olan B seçeneğidir.
Doğru Cevap: B
10. Yüklemi isim soylu sözcükten oluşan cümlelere “isim cümlesi”, yüklemi fiil olan cümlelere ise “fiil” cümlesi denir. Buna göre aşağıdaki cümlelerin hangisi yükleminin türü yönüyle diğerlerinden farklıdır?
Bu soruda cümlelerin yüklemlerini bulup, bu yüklemlerin isim mi fiil mi olduğunu belirlememiz gerekiyor. Yüklemi fiil olan bir tane cümle olacak, diğerleri isim cümlesi olacak ya da tam tersi.
Adım 1: Her cümlenin yüklemini bulalım ve türünü belirleyelim.
- A)
Küs olan kardeşler birbiriyle anlaştı.
Yüklem: “anlaştı”. Bu kelimenin kökü “anlaşmak” bir fiildir. Yani bu bir fiil cümlesi.
- B)
Dünyanın en güzel kokusu gül kokusudur.
Yüklem: “gül kokusudur”. “Gül kokusu” bir isim tamlamasıdır, yani isim soylu bir kelime grubudur. Bu bir isim cümlesi.
- C)
Bana hediyesi bir kutu kalemmiş.
Yüklem: “bir kutu kalemmiş”. “Kalem” kelimesi isimdir. “Bir kutu kalem” de isim soylu bir kelime grubudur. Bu bir isim cümlesi.
- D)
Heyecan verici bir yarıştı.
Yüklem: “heyecan verici bir yarıştı”. “Yarış” kelimesi isimdir. “Heyecan verici bir yarış” da isim soylu bir kelime grubudur. Bu bir isim cümlesi.
Adım 2: Belirlediğimiz türleri karşılaştıralım.
- A seçeneği: Fiil cümlesi
- B seçeneği: İsim cümlesi
- C seçeneği: İsim cümlesi
- D seçeneği: İsim cümlesi
Gördüğün gibi, A seçeneğindeki cümle diğerlerinden farklı olarak bir fiil cümlesidir.
Sonuç: Yükleminin türü yönüyle diğerlerinden farklı olan cümle A seçeneğidir.
Doğru Cevap: A
11. Aşağıdakilerden hangisi kurallı cümledir?
Kurallı cümle, Türkçede yüklemi sonda olan cümledir. Eğer yüklem cümlenin başında veya ortasında yer alıyorsa, o cümleye “devrik cümle” deriz. Bizden kurallı olanı bulmamız isteniyor.
Adım 1: Her cümlenin yüklemini bulalım ve konumuna bakalım.
- A)
Eğlence, eğlence diyoruz boyuna.
Yüklem: “diyoruz”. Bu yüklem cümlenin ortasında yer alıyor. Bu bir devrik cümle.
- B)
Biz de hazin bir kaderi var dergilerin.
Yüklem: “var”. Bu yüklem cümlenin ortasında yer alıyor. Kurallı hali “Dergilerin de hazin bir kaderi var.” şeklinde olmalıdır. Bu bir devrik cümle.
- C)
Çoğu bir mevsim yaşar, çiçekler gibi.
Yüklem: “yaşar”. Bu yüklem cümlenin ortasında yer alıyor. Kurallı hali “Çiçekler gibi çoğu bir mevsim yaşar.” şeklinde olmalıdır. Bu bir devrik cümle.
- D)
Hayatı, eseri, davranışları zıtlıklarla doludur.
Yüklem: “doludur”. Bu yüklem cümlenin sonunda yer alıyor. Bu bir kurallı cümle.
Sonuç: Yüklemi sonda olan ve bu nedenle kurallı cümle olan D seçeneğidir.
Doğru Cevap: D
12. Numaralı cümlelerden hangileri edilgen çatılı değildir?
Önce bize verilen “Edilgen Fiiller” tanımını hatırlayalım: Edilgen fiillerde eylemi yapan kişi (gerçek özne) belli değildir. İşten etkilenen özne, sözde özne olur. Fiilde genellikle “-l” veya “-n” ekleri bulunur.
Şimdi numaralı cümleleri tek tek inceleyelim:
Adım 1: Her cümlenin yüklemini bulalım ve edilgen olup olmadığını değerlendirelim.
- 1.
Tüm çamaşırlar yıkandı.
Yüklem: “yıkandı”. Yıkama işini kimin yaptığı belli değil. Çamaşırlar bu işten etkileniyor. Fiil “-n” eki almış. Bu bir edilgen fiil.
- 2.
Akşama kadar soru çözdüm.
Yüklem: “çözdüm”. Çözme işini kim yaptı? Ben (gizli özne). İşin kim tarafından yapıldığı belli. Bu bir etken fiil (edilgen değil).
- 3.
Tüm param çalındı.
Yüklem: “çalındı”. Çalma işini kimin yaptığı belli değil. Para bu işten etkileniyor. Fiil “-ın” eki almış. Bu bir edilgen fiil.
- 4.
Mülakat için hazırlandı.
Yüklem: “hazırlandı”. Kim hazırlandı? O (gizli özne). Burada “o” kişi, mülakat için kendini hazırladı anlamı vardır. Yani işi yapan bellidir. Fiil “-n” eki almış olsa da, bu fiil burada dönüşlü (kendi kendine yapılan) bir eylem olarak kullanılmış ve özne işi yapan konumundadır. Dolayısıyla bu bir etken fiil (edilgen değil).
- 5.
Giriş işlemleri yapıldı.
Yüklem: “yapıldı”. Yapma işini kimin yaptığı belli değil. İşlemler bu işten etkileniyor. Fiil “-ıl” eki almış. Bu bir edilgen fiil.
Adım 2: Edilgen olmayan cümleleri belirleyelim.
Yaptığımız incelemeye göre 2 ve 4 numaralı cümlelerdeki fiiller edilgen çatılı değildir. 2 numaralı cümlede gerçek özne (ben) belli, 4 numaralı cümlede ise fiil dönüşlü çatıdadır, yani özne işi kendi kendine yapmıştır ve dolayısıyla gerçek özdür.
Sonuç: Edilgen çatılı olmayan cümleler 2 ve 4 numaralı cümlelerdir.
Doğru Cevap: D
13. Geçişli fiiller, nesne alabilen fiillerdir. Cümlede nesne varsa veya cümleye sonradan nesne eklenebiliyorsa cümlenin yüklemi geçişli bir fiildir. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde buna benzer bir kullanım vardır?
Sevgili öğrencim, geçişli fiiller “neyi?”, “kimi?” sorularına cevap verebilen fiillerdir. Cümlede bu sorulara cevap veren bir nesne açıkça bulunabilir veya cümle içinde nesne olmasa bile bu sorulara cevap verecek bir nesne eklenebilir. Soru, bu tanıma uygun bir kullanımı, özellikle de nesnenin eklenip eklenebildiği durumu arıyor olabilir.
Adım 1: Her cümlenin yüklemini bulalım ve geçişli olup olmadığını, nesne alıp almadığını inceleyelim.
- A)
Babam seni sordu.
Yüklem: “sordu”. Kimi sordu? “Seni” (nesne). Bu fiil zaten nesne almış, yani geçişli.
- B)
Ara tatilde üç kitap okudum.
Yüklem: “okudum”. Ne okudum? “Üç kitap” (nesne). Bu fiil zaten nesne almış, yani geçişli.
- C)
Öğrenciler okul bahçesinde bekliyor.
Yüklem: “bekliyor”. Cümlede “neyi?” veya “kimi?” sorusuna cevap veren açık bir nesne yok. Ama “kimi bekliyor?” diye sorduğumuzda “onu bekliyor”, “arkadaşlarını bekliyor” gibi cevaplar verebiliriz. Yani bu fiil nesne alabilir. Bu fiil geçişli.
- D)
Bu sınavı geçtim.
Yüklem: “geçtim”. Neyi geçtim? “Bu sınavı” (nesne). Bu fiil zaten nesne almış, yani geçişli.
Adım 2: Tanımdaki “cümlede nesne varsa veya cümleye sonradan nesne eklenebiliyorsa” kısmını dikkate alarak en uygun seçeneği bulalım.
A, B ve D seçeneklerinde fiiller zaten cümlede nesne almıştır. C seçeneğinde ise cümle içinde doğrudan bir nesne olmamasına rağmen, “beklemek” fiili nesne alabilen bir fiildir ve cümleye sonradan nesne eklenebilir (“Öğrenciler okul bahçesinde öğretmenlerini bekliyor.”). Soru tanımın ikinci kısmına, yani “cümleye sonradan nesne eklenebiliyorsa” durumuna daha çok vurgu yaptığı için, C seçeneği bu duruma en uygun örnektir.
Sonuç: Cümlede nesne olmamasına rağmen fiilin nesne alabilme özelliği gösterdiği kullanım C seçeneğindedir.
Doğru Cevap: C