Merhaba sevgili öğrencilerim,
Bugün Türkçe dersinde önemli iki etkinliği birlikte analiz edip çözeceğiz. Hazırsanız başlayalım!
8. ETKİNLİK
Yardımlaşma kelimesinin size çağrıştırdıklarını kavram haritasına yazınız. Aşağıya yazdığınız kelimelerin de içinde bulunduğu bir şiir yazınız. Şiirinizi arkadaşlarınıza okuyunuz ve sınıf panosuna asınız.
Çözüm:
Sevgili gençler, “yardımlaşma” kelimesi bize çok güzel duyguları ve davranışları hatırlatır, değil mi? Birlikte iş yapmayı, zor durumda olana el uzatmayı, paylaşmayı… Şimdi bu kelimenin aklımıza getirdiği bazı kavramları bir kavram haritası şeklinde yazalım, sonra da bunlarla ilgili küçük bir şiir oluşturalım.
Adım 1: Kavram Haritası Oluşturma
Yardımlaşma kelimesinin etrafına, onunla ilgili aklımıza gelen dört kelimeyi yazalım. Ben size örnek olması için şunları seçtim:
- Dayanışma
- Paylaşma
- Birlik
- Sevgi
Siz de kendi aklınıza gelen kelimeleri yazabilirsiniz, mesela “destek”, “empati”, “dostluk”, “güven” gibi.
Adım 2: Şiir Yazma
Şimdi yukarıdaki kelimeleri kullanarak kısa bir şiir yazalım. Unutmayın, şiirde duygu ve anlam önemli. İşte size bir örnek:
Yardımlaşma Candır
Hayat güzeldir dayanışma varsa,
Gönüller birleşir paylaşma varsa.
Her iş kolaylaşır, birlik olunca,
İnsanlık yücelir sevgi dolunca.
El ele verirsek aşılmaz dağlar,
Yardımlaşmakla açılır tüm bağlar.
Bu şiiri kendi kelimelerinizle zenginleştirebilir, daha uzun veya farklı bir tarzda yazabilirsiniz. Şiirinizi arkadaşlarınızla paylaşmayı ve panoya asmayı unutmayın!
9. ETKİNLİK
a) Aşağıdaki cümlelerde geçen kelimelerden isim ve fiil olanların altlarını çiziniz. Bu kelimeleri birbirinden ayıran özellikleri belirleyiniz.
Çözüm:
Bu etkinlikte isimleri ve fiilleri bulup altını çizeceğiz. Sonra da isimle fiili nasıl ayırt ederiz, onu konuşacağız. Hatırlayalım, isimler varlıkları, kavramları adlandırırken; fiiller bir işi, oluşu, hareketi bildirir.
Adım 1: Cümlelerdeki İsim ve Fiilleri Belirleme ve Altını Çizme
Cümleleri tek tek inceleyelim ve isimlerin ya da fiillerin altını çizelim:
1. Cümle: “Aynı evdeyaşıyorlarkardeşkardeşe.”
- evde: Bu kelime bir yerin adıdır, bu yüzden bir isimdir. “-de” ekiyle bulunma hâli almıştır.
- yaşıyorlar: Bu kelime bir “yaşama” eylemini bildiriyor. “-yor” şimdiki zaman eki ve “-lar” üçüncü çoğul şahıs eki almıştır. Bu bir fiildir.
- kardeş: Bu kelime bir akrabalık ilişkisini adlandırıyor, bir kişinin ismidir. Bu bir isimdir.
- kardeşe: Bu da “kardeş” isminin “-e” yönelme hâli eki almış şeklidir. Bu da bir isimdir.
2. Cümle: “Akıllarında yok tuzağadüşmeendişesi“
- Akıllarında: Bu kelime “akıl” kavramının adıdır ve çoğul eki “-lar”, iyelik eki “-ı” ve bulunma hâli eki “-nda” almıştır. Bu bir isimdir.
- yok: Bu kelime bir eylem bildirmez, bir durumun (var olmama) ifadesidir. Çekimli bir fiil değildir. Bu yüzden altını çizmiyoruz.
- tuzağa: Bu kelime bir aracın (tuzak) adıdır ve “-a” yönelme hâli eki almıştır. Bu bir isimdir.
- düşme: Bu kelime, bir fiilden türemiş olmasına rağmen (-ma/-me ekiyle) artık bir eylemin adını bildiriyor. Yani bir fiilimsi (isim-fiil) görevindedir ve cümlede isim gibi kullanılmıştır. Bu yüzden altını çiziyoruz.
- endişesi: Bu kelime bir duygunun adıdır. “-i” iyelik eki almıştır. Bu bir isimdir.
Adım 2: İsim ve Fiilleri Birbirinden Ayıran Özellikleri Belirleme
İsimleri ve fiilleri birbirinden ayırmak aslında çok kolaydır. İşte size temel farklar:
- Fiiller (Eylem Bildiren Kelimeler):
- Bir işi, oluşu, hareketi veya durumu bildirirler.
- Zaman (geçmiş zaman, şimdiki zaman, gelecek zaman vb.) ve kip (dilek kipi, emir kipi vb.) ekleri alabilirler. Mesela “okudu”, “okuyor”, “okuyacak”, “oku”, “okumalı”.
- Kişi (şahıs) ekleri alabilirler. (Ben okudum, sen okudun, o okudu…)
- Olumsuzluk eki “-ma/-me” alabilirler. (gel-me, yap-ma)
- “Mek” veya “mak” mastar ekini alabilirler (gel-mek, gör-mek). Ancak bu, kelimeyi isim yapar, fiil olmaktan çıkarır. Asıl fiiller bu eki almadan çekimlenir.
- İsimler (Varlıkları ve Kavramları Adlandıran Kelimeler):
- Varlıkların, kavramların, yerlerin, duyguların adlarıdır.
- Zaman ve kip ekleri alamazlar. “Kalem-di”, “masa-yor” gibi kullanımlar olmaz.
- Çoğul eki (-lar/-ler) alabilirler. (kitap-lar, öğrenci-ler)
- Hâl ekleri (belirtme, yönelme, bulunma, ayrılma) alabilirler. (ev-i, okul-a, sınıf-ta, ağaç-tan)
- İyelik ekleri (sahiplik ekleri) alabilirler. (benim kalem-im, senin defter-in)
- Olumsuzluk eki “-ma/-me” alamazlar. “Ev-me”, “masa-ma” gibi kullanımlar olmaz.
Kısacası, bir kelimeye “-mek/-mak” ekini getirebiliyorsak ve anlamlı oluyorsa (gitmek, gelmek, okumak gibi) o kelime bir fiildir. Ama “masa-mak”, “kitap-mak” anlamsız olduğu için bunlar isimdir. Fiiller zaman ve şahıs eki alarak çekimlenir, isimler çekimlenmez.
Umarım bu açıklamalar konuyu daha iyi anlamanıza yardımcı olmuştur. Başarılar dilerim!