Merhaba sevgili öğrencim!
Bugün seninle çok güzel iki Türkçe etkinliği yapacağız. Kelimelerin anlamlarını bulup cümleler kuracak, sonra da kelimelerin en küçük ve anlamlı parçası olan köklerini ayıracağız. Hazır mısın?
1. Etkinlik
Bu etkinlikte, bize verilen tanımlara uyan bir kelimeyi bulmamız ve o kelimeyi farklı anlamlarıyla cümlelerde kullanmamız isteniyor. Haydi, tanımlara tek tek bakalım ve hangi kelimeye işaret ettiklerini bulalım!
Adım 1: Tanımları inceleyelim ve kelimeyi bulalım.
- 1. Kullanılmamış veya az kullanılmış olan, eski karşıtı.
- 2. Oluş veya çıkışından beri çok zaman geçmemiş olan.
- 3. En son edinilen.
- 4. İşe henüz başlamış.
- 5. O güne kadar söylenmemiş, görülmemiş, gösterilmemiş, düşünülmemiş olan.
- 6. Tanınmayan, bilinmeyen.
- 7. Daha öncekilerden farklı olan.
- 8. Eskisinin yerine gelen.
- 9. Biraz önce, çok zaman geçmeden.
Bu tanımların hepsi bize tek bir kelimeyi anlatıyor, değil mi? Evet, doğru bildin! Bu kelime yeni.
Kelime: yeni
Adım 2: Metinde kullanıldığı anlamı belirleyelim ve cümleler kuralım.
Soruda, bu “yeni” kelimesinin metinde hangi anlamıyla kullanıldığını işaretlememiz isteniyor. Ancak bize metin verilmediği için, tam olarak hangi anlamıyla kullanıldığını bilemiyoruz. Ama ben sana yardımcı olmak için, genellikle 5. sınıf metinlerinde sıkça kullanılan bir anlamını varsayarak ilerleyeceğim. Genellikle bir şeyin “oluş veya çıkışından beri çok zaman geçmemiş olması” anlamı çok kullanılır. Hadi biz de o anlamı, yani 2. anlamı metinde kullanılmış gibi kabul edelim.
Şimdi sıra geldi “yeni” kelimesini, metinde kullanıldığını varsaydığımız anlamın dışında, iki farklı anlamıyla birer cümlede kullanmaya. Yukarıdaki tanımlardan iki tanesini seçelim.
Ben, 5. ve 9. anlamları seçmek istiyorum. Bunlar da hayatımızda sıkça kullandığımız anlamlar.
- 5. anlam: O güne kadar söylenmemiş, görülmemiş, gösterilmemiş, düşünülmemiş olan.
- 9. anlam: Biraz önce, çok zaman geçmeden.
Şimdi bu anlamlara uygun iki cümle kuralım:
1. cümle:
Öğretmenimiz, dersimize yeni bir fikirle geldi ve hepimiz çok şaşırdık. (Burada “yeni”, daha önce hiç söylenmemiş, düşünülmemiş bir fikir anlamında kullanıldı.)
2. cümle:
Annemler misafirlikten yeni geldi, daha çantalarını bile boşaltmadılar. (Burada “yeni”, biraz önce, çok zaman geçmeden anlamında kullanıldı.)
Aferin sana! İlk etkinliği başarıyla tamamladık.
2. Etkinlik
Şimdi de kelimelerin köklerini bulacağız. Hatırlıyor musun, kelimenin kökü, o kelimenin anlamlı en küçük parçasıdır ve kelimeyle hala anlam bağı bulunur. Yani kelimeyi köküne ayırdığımızda, kök hala o kelimeyle ilgili bir anlam taşımalı.
Haydi, kelimelere tek tek bakalım ve köklerini bulalım:
Kelime: bilim
Kök: bil-
Açıklama: “Bilim” kelimesinin kökü “bil-” fiilidir. “Bilmek” eylemiyle “bilim” arasında anlam ilişkisi vardır. Çünkü bilim, bilmekle, bilgi edinmekle ilgilidir.
Kelime: soru
Kök: sor-
Açıklama: “Soru” kelimesinin kökü “sor-” fiilidir. “Sormak” eylemiyle “soru” arasında anlam ilişkisi vardır. Soru, sormak eyleminin sonucudur.
Kelime: yanıtları
Kök: yanıt
Açıklama: “Yanıtları” kelimesinin kökü “yanıt” ismidir. Kelimenin çoğul eki (-lar) ve iyelik eki (-ı) atıldığında geriye “yanıt” kalır ve bu kelime anlamlı en küçük parçadır. “Yanı-” diye bir kök olmaz.
Kelime: çalışma
Kök: çalış-
Açıklama: “Çalışma” kelimesinin kökü “çalış-” fiilidir. “Çalışmak” eylemiyle “çalışma” arasında anlam ilişkisi vardır. “Çal-” diye bir köke ayıramayız, çünkü “çalmak” (müzik çalmak veya bir şeyi çalmak) farklı bir anlam taşır ve “çalışma” ile ilgisi yoktur.
Kelime: sonuca
Kök: sonuç
Açıklama: “Sonuca” kelimesinin kökü “sonuç” ismidir. Yönelme hal eki (-a) atıldığında geriye “sonuç” kalır ve bu kelime anlamlı en küçük parçadır.
Kelime: kaynağı
Kök: kaynak
Açıklama: “Kaynağı” kelimesinin kökü “kaynak” ismidir. İyelik eki (-ı) atıldığında geriye “kaynak” kalır ve bu kelime anlamlı en küçük parçadır. “Kayna-” diye bir kök olmaz.
Kelime: gelin
Kök: gelin
Açıklama: “Gelin” kelimesi bir addır (evlenen kadın). Bu haliyle zaten anlamlı en küçük parçadır, yani kökü kendisidir. “Gel-” fiiliyle karıştırmayalım, çünkü “gelin” (kadın) ile “gelmek” (bir yere varmak) arasında doğrudan bir anlam ilişkisi yoktur.
Kelime: alışkanlıklar
Kök: alış-
Açıklama: “Alışkanlıklar” kelimesinin kökü “alış-” fiilidir. “Alışmak” eylemiyle “alışkanlık” arasında anlam ilişkisi vardır. Bir şeye alışınca, o senin alışkanlığın olur.
Harikasın! Bu etkinliği de tamamladık. Gördün mü, kelimelerin dünyası ne kadar da ilginç ve eğlenceliymiş!