Merhaba sevgili öğrencilerim, ben sizin Türkçe öğretmeniniz! Bugün sizinle birlikte çok güzel bir metin üzerinden dil bilgisi ve anlama becerilerimizi geliştireceğiz. Hazırsanız, hemen ilk etkinliğimize geçelim!
3. Etkinlik
Metinden alınan aşağıdaki cümleyi okuyunuz. Cümlede altı çizili olan kelimenin hangi anlamıyla kullanıldığını işaretleyiniz.
“Ama çocukluğumun anılarını öyküleştirdiğim “Mavi Boya” adlı kitabımı her elime alışımda beni eskilere, taa çocukluğuma götürüyor.”
Çözüm:
Sevgili öğrencilerim, bu soruda cümlede altı çizili olan “eskilere” kelimesinin hangi anlamda kullanıldığını bulmamız isteniyor. Haydi, kelimenin anlamlarını ve cümleyi dikkatlice inceleyelim:
Adım 1: Kelimeyi ve cümleyi anlama
Öncelikle cümleyi bir kez daha okuyalım: “Ama çocukluğumun anılarını öyküleştirdiğim “Mavi Boya” adlı kitabımı her elime alışımda beni eskilere, taa çocukluğuma götürüyor.”
Burada yazar, kitabını her eline aldığında, o kitabın kendisini “eskilere” yani “çocukluğuna” götürdüğünü söylüyor. “Eskiler” kelimesi burada bir eşyayı ya da somut bir şeyi değil, geçmiş zamanı, eski günleri ifade ediyor.
Adım 2: Anlam türlerini hatırlama
- Gerçek anlam: Bir kelimenin aklımıza gelen ilk, temel ve sözlükteki anlamıdır. Örneğin, “kalem” dediğimizde aklımıza yazı yazmaya yarayan araç gelir.
- Mecaz anlam: Bir kelimenin gerçek anlamından tamamen uzaklaşarak kazandığı yeni anlamdır. Genellikle benzetmelerle veya soyut kavramları anlatmak için kullanılır. Örneğin, “yüreği yanmak” dediğimizde kalp gerçekten yanmaz, çok üzülmek anlamında kullanılır.
- Terim anlam: Bir bilim, sanat, spor veya meslek dalına ait özel bir anlamdır. Sadece o alanda kullanılır. Örneğin, “üçgen” geometri terimidir.
Adım 3: “Eskilere” kelimesinin anlamını değerlendirme
Cümledeki “eskilere götürmek” ifadesi, kişinin zihninde geçmiş anılarını canlandırması, o günleri yeniden yaşaması anlamında kullanılmıştır. “Eski” kelimesinin gerçek anlamı, zamanı geçmiş, yeni olmayan demektir. Ancak burada “eskilere” derken somut bir şeyden değil, geçmiş zamandan, anılardan bahsediliyor. Bu kullanım, kelimenin gerçek anlamından biraz uzaklaşarak yeni bir anlam kazanmasıdır. Yani, kelime burada mecaz bir anlamda kullanılmıştır.
Şıklara bakalım:
a) Gerçek anlam
b) Mecaz anlam
c) Terim anlam
Sonuç:
Doğru cevap Mecaz anlam olacaktır.
————————————————————————————————————————————
4. Etkinlik
Metinden alınan aşağıdaki kelimelerden türemiş olanları işaretleyiniz. Kelimelerin köklerini yanlarına yazınız.
Çözüm:
Merhaba çocuklar! Bu etkinlikte kelimelerin köklerini bulup, hangilerinin “türemiş” olduğunu yani yapım eki alarak yeni bir anlam kazandığını belirleyeceğiz. Haydi başlayalım!
Adım 1: Kelime kökünü ve ek türlerini hatırlama
- Kök: Bir kelimenin anlamlı en küçük parçasıdır. Kelimenin diğer ekleri atıldığında kalan, anlamlı olan kısmıdır. Örneğin, “kitaplar” kelimesinin kökü “kitap”tır.
- Çekim ekleri: Kelimenin anlamını değiştirmeyen, sadece cümledeki görevini (çoğul, iyelik, durum vb.) belirten eklerdir. Örneğin, “kitap-lar”, “ev-im”, “okul-a”.
- Yapım ekleri: Kelimenin köküne veya gövdesine gelerek kelimenin anlamını veya türünü değiştiren eklerdir. Yeni bir kelime türetirler. Örneğin, “göz-lük” (gözden gözlük oldu), “sev-gi” (sevmekten sevgi oldu).
- Türemiş kelime: Yapım eki alarak yeni bir anlam kazanan kelimelere denir.
Adım 2: Kelimeleri inceleyip türemiş olanları işaretleme ve köklerini yazma
- kitaplar:
Kök: kitap
“-lar” eki çoğul ekidir ve kelimenin anlamını değiştirmez, sadece sayısını belirtir. Bu bir çekim ekidir. Bu yüzden “kitaplar” kelimesi türemiş değildir.
- eksiklik:
Kök: eksik
“Eksik” bir şeyin tam olmaması durumunu anlatan bir sıfattır. “-lik” eki “eksik” kelimesine gelerek “eksik olma durumu” anlamında yeni bir isim olan “eksiklik” kelimesini türetmiştir. Bu bir yapım ekidir. Bu yüzden “eksiklik” kelimesi türemiştir.
- yaşım:
Kök: yaş
“-ım” eki “benim yaşım” anlamında bir iyelik ekidir. Kelimenin anlamını değiştirmez, sadece kime ait olduğunu belirtir. Bu bir çekim ekidir. Bu yüzden “yaşım” kelimesi türemiş değildir.
- sanat:
Kök: sanat
Bu kelime herhangi bir ek almamıştır ve anlamlı en küçük parçası “sanat”tır. Bu yüzden “sanat” kelimesi türemiş değildir.
- çocukluk:
Kök: çocuk
“Çocuk” kelimesi bir insan yavrusunu ifade eder. “-luk” eki “çocuk” kelimesine gelerek “çocuk olma dönemi” anlamında yeni bir isim olan “çocukluk” kelimesini türetmiştir. Bu bir yapım ekidir. Bu yüzden “çocukluk” kelimesi türemiştir.
- sevgi:
Kök: sev-
“Sevmek” bir fiildir. “-gi” eki “sevmek” fiiline gelerek “sevme eyleminin sonucu” olan “sevgi” ismini türetmiştir. Bu bir yapım ekidir. Bu yüzden “sevgi” kelimesi türemiştir.
- okullara:
Kök: okul
“-lar” çoğul eki, “-a” yönelme durum ekidir. Bu ekler kelimenin anlamını değiştirmez, sadece cümledeki görevini belirtir. Bunlar çekim ekleridir. Bu yüzden “okullara” kelimesi türemiş değildir.
- göç:
Kök: göç
Bu kelime herhangi bir ek almamıştır ve anlamlı en küçük parçası “göç”tür. Bu yüzden “göç” kelimesi türemiş değildir.
Sonuç:
Türemiş kelimeler ve kökleri şunlardır:
- eksiklik (Kök: eksik)
- çocukluk (Kök: çocuk)
- sevgi (Kök: sev-)
————————————————————————————————————————————
5. Etkinlik
Aşağıda verilen alana metnin konusunu anlatan bir resim yapınız.
Çözüm:
Çocuklar, bu etkinlikte hayal gücümüzü kullanacağız! Bizden metnin konusunu anlatan bir resim yapmamız isteniyor. Metindeki cümle neydi hatırlayalım: “Ama çocukluğumun anılarını öyküleştirdiğim “Mavi Boya” adlı kitabımı her elime alışımda beni eskilere, taa çocukluğuma götürüyor.”
Adım 1: Metnin konusunu anlama
Metnin konusu, bir kitabın yazarı çocukluk anılarına götürmesi, yani çocukluk anıları ve bu anıların bir kitap aracılığıyla hatırlanması. Kitabın adı da “Mavi Boya”.
Adım 2: Resim için fikirler geliştirme
Bu konuyu anlatan bir resim çizerken şunları düşünebiliriz:
- Bir yetişkinin, elinde “Mavi Boya” adlı bir kitapla oturduğunu çizebiliriz.
- Bu yetişkinin başının üzerinden çıkan bir düşünce balonu veya bulut içinde, mutlu bir şekilde oynayan bir çocuğun (yani kendi çocukluğunun) resmini gösterebiliriz.
- Çocukluk anılarını temsil eden salıncak, top, oyuncak bebek gibi nesneleri de resme ekleyebiliriz.
- “Mavi Boya” isminden yola çıkarak, resimde mavi rengi bolca kullanabiliriz. Belki bir çocuk mavi boyalarla resim yapıyordur ya da gökyüzü çok mavidir.
Sonuç:
Bu alana, elinde “Mavi Boya” isimli bir kitap tutan bir yetişkin figürü çizebilirsin. Yetişkinin gözleri daldığı yerden, geçmişe, çocukluğuna bakıyormuş gibi bir ifade taşıyabilir. Resmin bir köşesinde veya yetişkinin kafasının üstünde bir düşünce balonu içinde, salıncakta sallanan, top oynayan ya da mutlu bir şekilde koşturan bir çocuk çizebilirsin. Bu çocukluk sahnesinde eski oyuncaklar, belki bir ağaç evi gibi detaylar da olabilir. Resimde mavi rengi ön plana çıkararak kitabın adıyla bağlantı kurabilirsin.
Böylece kitabın, kişiyi çocukluk anılarına götürme etkisini görsel olarak anlatmış olursun. Harika bir resim olacağına eminim!