Merhaba sevgili öğrencim! Bugün seninle çok güzel iki etkinlik yapacağız. Birlikte kelimelerin zıt anlamlarını bulacak, sonra da kelime ailelerini büyüten, onlara yepyeni anlamlar katan yapım eklerini öğreneceğiz. Hazır mısın? Haydi başlayalım!
2. Etkinlik
Metinde geçen aşağıdaki kelimelerin zıt anlamlarını belirleyip yanlarına yazınız. Bulduğunuz kelimeleri cümle içinde kullanınız.
Sevgili öğrencim, zıt anlamlı kelimeler, birbirinin tam tersi anlamı olan kelimelerdir. Tıpkı “sıcak” ve “soğuk” gibi. Şimdi de seninle bu kelimelerin zıt anlamlılarını bulalım ve sonra da o bulduğumuz kelimeleri birer cümlede kullanalım ki anlamları daha iyi otursun.
1. bekâr:
Adım 1: “Bekâr” kelimesinin zıt anlamlısını düşünelim. Bir kişi bekârsa evli değildir, öyle değil mi? O zaman tam tersi “evli” olur.
Adım 2: Bulduğumuz “evli” kelimesini bir cümlede kullanalım.
Sonuç:
Bekâr kelimesinin zıt anlamlısı: evli
Cümle: Benim evli bir teyzem var.
2. fazla:
Adım 1: “Fazla” bir şeyin çok olduğunu ifade eder. Mesela “fazla yemek” yediğimizde tabağımızda çok yemek olur. Peki bunun tam tersi ne olur? “Çok”un tersi “az”dır. O zaman “fazla”nın zıt anlamlısı da “az” olur.
Adım 2: Bulduğumuz “az” kelimesini bir cümlede kullanalım.
Sonuç:
Fazla kelimesinin zıt anlamlısı: az
Cümle: Tabağına az yemek koydu.
3. karanlık:
Adım 1: “Karanlık” kelimesi, ışığın olmadığı yeri anlatır. Geceleri etraf karanlık olur, değil mi? Peki gecenin tam tersi, ışığın olduğu zaman ne olur? Tabii ki “aydınlık” olur. O zaman “karanlık” kelimesinin zıt anlamlısı da “aydınlık”tır.
Adım 2: Bulduğumuz “aydınlık” kelimesini bir cümlede kullanalım.
Sonuç:
Karanlık kelimesinin zıt anlamlısı: aydınlık
Cümle: Sabah olunca her yer aydınlık oldu.
***
3. Etkinlik
a. Yapım ekleri hakkında aşağıda verilen bilgileri okuyunuz. Yapım eklerinin nasıl kullanıldığına dikkat ediniz.
Şimdi de çok önemli bir konuya geldik: Yapım ekleri! Yapım ekleri, kelimelerin anlamlarını değiştiren, onlara yepyeni anlamlar katan sihirli eklerdir. Tıpkı bir kelimeye yeni bir elbise giydirip bambaşka bir hale dönüştürmek gibi düşünebilirsin. Kitabımızda da “simit” kelimesiyle “simitçi” kelimesinin nasıl oluştuğunu ve anlamının nasıl değiştiğini görüyoruz. “Simit” bir yiyecekken, “-çi” eki geldiğinde “simitçi” yani o simiti yapan veya satan kişi anlamına geliyor. Gördün mü, kelimenin anlamı tamamen değişti!
b. Aşağıdaki varlık adlarında yapım eki almış olanları işaretleyiniz.
Şimdi de yukarıda öğrendiğimiz yapım eki bilgisini kullanarak aşağıdaki kelimelerden hangilerinin yapım eki aldığını bulalım. Unutma, yapım eki alan kelimenin anlamı değişir, yepyeni bir kelime oluşur.
Adım 1: Her bir kelimeyi inceleyelim ve kökünü bulmaya çalışalım. Sonra da o köke gelen ek, kelimenin anlamını değiştirmiş mi, yoksa sadece bir halini mi belirtmiş bakalım.
- SAAT: Bu kelime kök halinde. Herhangi bir ek almamış ve anlamı değişmemiş.
- KALEMLİK: Kelimenin kökü “kalem”. “-lik” eki gelmiş. “Kalem” yazı yazdığımız bir araçken, “kalemlik” kalemleri koyduğumuz bir kutu, bir yer anlamına gelmiş. Anlam değişti mi? Evet! O zaman yapım eki almıştır.
- KALEM: Bu kelime de kök halinde. Ek almamış.
- SAATÇİ: Kelimenin kökü “saat”. “-çi” eki gelmiş. “Saat” zamanı gösteren bir aletken, “saatçi” saat tamir eden veya satan kişi anlamına gelmiş. Anlam değişti mi? Evet! O zaman yapım eki almıştır.
- KAPI: Bu kelime kök halinde. Ek almamış.
- DEMİR: Bu kelime kök halinde. Ek almamış.
- KAPICI: Kelimenin kökü “kapı”. “-cı” eki gelmiş. “Kapı” bir geçiş yeriyken, “kapıcı” apartmanda görevli bir kişi anlamına gelmiş. Anlam değişti mi? Evet! O zaman yapım eki almıştır.
- SU: Bu kelime kök halinde. Ek almamış.
- KUM: Bu kelime kök halinde. Ek almamış.
- DEMİRCİ: Kelimenin kökü “demir”. “-ci” eki gelmiş. “Demir” bir maddeyken, “demirci” demiri işleyen, şekil veren kişi anlamına gelmiş. Anlam değişti mi? Evet! O zaman yapım eki almıştır.
- KUMSAL: Kelimenin kökü “kum”. “-sal” eki gelmiş. “Kum” toprak taneciklerinden oluşmuş bir maddeyken, “kumsal” kumla kaplı deniz veya göl kenarı anlamına gelmiş. Anlam değişti mi? Evet! O zaman yapım eki almıştır.
- SULUK: Kelimenin kökü “su”. “-luk” eki gelmiş. “Su” içtiğimiz sıvı maddeyken, “suluk” suyu taşımak için kullanılan kap anlamına gelmiş. Anlam değişti mi? Evet! O zaman yapım eki almıştır.
Sonuç: Yapım eki almış olan kelimeler şunlardır:
- KALEMLİK
- SAATÇİ
- KAPICI
- DEMİRCİ
- KUMSAL
- SULUK
Aferin sana! Gördün mü, yapım eklerini bulmak hiç de zor değilmiş. Sadece kelimenin kökünü ve ekin kelimeye kattığı yeni anlamı düşünmen yeterli. Harika bir iş çıkardın!