Merhaba sevgili öğrencilerim! Bugün Türkçe dersimizde noktalama işaretleri ve metin türleri ile ilgili çok güzel sorularımız var. Hep birlikte bu soruları adım adım, dikkatlice inceleyip doğru cevaplarını bulacağız. Hazır mısınız? Başlayalım o zaman!
6. Bir söze alay, kinaye veya küçümseme anlamı kazandırmak için kullanılan ünlem işareti yay ayraç içine alınır.
Örnek: Çok iyi (!) bir insan olduğunu düşünüyor.
Çözüm:
Adım 1: İlk olarak, sol taraftaki kuralı okuyalım. Kural bize, bir cümlede bir şeye alay etmek, iğnelemek ya da küçümsemek amacıyla ünlem işaretinin yay ayraç içinde kullanıldığını söylüyor.
Adım 2: Şimdi de sağ taraftaki örneğe bakalım: “Çok iyi (!) bir insan olduğunu düşünüyor.” Burada “iyi” kelimesinden sonra yay ayraç içinde bir ünlem işareti kullanılmış. Bu, aslında o kişinin “çok iyi” olmadığını, tam tersine kötü bir insan olduğunu düşündüğünü, yani alay ettiğini, iğnelediğini anlatıyor.
Adım 3: Kural ile örneği karşılaştırdığımızda, örneğin kurala tamamen uyduğunu görüyoruz. Bu kullanım, cümlenin anlamına farklı bir hava katıyor, değil mi?
Sonuç:
Bu ifade doğrudur.
7. Bir bilginin şüpheyle karşılandığını veya kesin olmadığını göstermek için kullanılan soru işareti yay ayraç içine alınır.
Örnek: 1240 (?) yılında doğan Yunus Emre ünlü bir tasavvuf ve halk şairidir.
Çözüm:
Adım 1: Sol taraftaki kuralı okuyalım. Kural bize, bir bilginin doğruluğundan emin olunmadığında veya o bilgi hakkında şüphe duyulduğunda, soru işaretinin yay ayraç içine alınarak kullanıldığını açıklıyor.
Adım 2: Sağ taraftaki örneğe bakalım: “1240 (?) yılında doğan Yunus Emre ünlü bir tasavvuf ve halk şairidir.” Burada Yunus Emre’nin doğum yılı olan 1240 sayısından sonra yay ayraç içinde bir soru işareti var. Bu, Yunus Emre’nin doğum yılının tam olarak 1240 olduğundan emin olunmadığını, bu tarihin bir kesinlik taşımadığını gösteriyor. Yani, “Acaba gerçekten 1240 mıydı?” gibi bir şüphe var.
Adım 3: Kural ile örneği karşılaştırdığımızda, örneğin kurala birebir uyduğunu görüyoruz. Bu işaret, bilginin kesin olmadığını bize anlatıyor.
Sonuç:
Bu ifade doğrudur.
8. Bir yazının maddelerini gösteren sayı ve harflerden sonra kapama ayracı kullanılır.
Örnek:
1) Âşık Veysel
2) Neşet Ertaş
Çözüm:
Adım 1: Sol taraftaki kuralı dikkatle okuyalım. Kural bize, bir yazıda maddeleri sıralarken kullandığımız sayı veya harflerden sonra “kapama ayracı”nın kullanıldığını söylüyor. Kapama ayracı dediğimiz şey, parantezin sadece sağ tarafı, yani “) ” işaretidir.
Adım 2: Şimdi sağ taraftaki örneklere bakalım:
1) Âşık Veysel
2) Neşet Ertaş
Burada maddeler 1 ve 2 sayılarıyla sıralanmış. Her sayının arkasından da tek bir parantez işareti, yani kapama ayracı ( ) kullanılmış. Bu kullanım, maddeleri düzgün bir şekilde sıralamamızı sağlıyor.
Adım 3: Kural ile örneği karşılaştırdığımızda, örneğin kurala tamamen uyduğunu görüyoruz. Yani, kuralda anlatılan kullanım şekli, örnekte doğru bir şekilde gösterilmiş.
Sonuç:
Bu ifade doğrudur.
6. Etkinlik
Aşağıda verilen “Dünyanın En İyi Öğretmeni” metnini okuyunuz. Metni tür ve biçim yönünden “Yüreğinizde Bir Yer Açın” metniyle karşılaştırınız.
Çözüm:
Merhaba çocuklar, bu etkinlikte “Dünyanın En İyi Öğretmeni” adlı metni okuyup onu inceleyeceğiz. İkinci metin olan “Yüreğinizde Bir Yer Açın” burada verilmediği için, maalesef onunla bir karşılaştırma yapamayacağız. Ama biz “Dünyanın En İyi Öğretmeni” metnini hem tür hem de biçim olarak çok güzel analiz edebiliriz!
Adım 1: Metni dikkatlice okuyalım:
49 yıl önce, bir yaz günü, annemin babamın beşinci çocuğu olarak dünyaya geldim. Doğduğum yeri her yıl ziyaret ederim. (…)
İlkokula başlamama yakın Kayseri’ye taşındık. Daha doğrusu, okullar açılınca şehre gidiyor, kapanınca köyümüze dönüyorduk. Hem iyiydi hem kötü. İyiydi, yaz boyu ağaçlara, tepelere tırmanabiliyordum. Ağabeyimle, kendi yaptığımız oltalarla Kızılırmak’tan balık tutuyorduk. Kuşlar, arılar, karıncalar biraz hayal gücüyle arkadaşa dönüşüveriyorlardı. Kötüydü, çünkü köydekiler şehirli konuşmama, şehirdekiler köylü konuşmama gülüyorlardı. Radyo en doğrusunu bilir diye, onun gibi konuşmaya başladım ben de. Bu kez herkes güldü. Artık bir kekemeydim. Kesintisiz süren tek arkadaşlığım kedimiz Elvan’laydı. Hasır sepetin içinde, ben nereye o oraya…
Okula başlamayı çok istiyordum ama korkuyordum da. Güzel konuşamazsam pekiyi
Adım 2: Metnin türünü belirleyelim.
- Metin, yazarın kendi hayatından, çocukluğundan, ailesinden ve okula başlama sürecinden bahsediyor.
- “49 yıl önce dünyaya geldim,” “annemin babamın beşinci çocuğu olarak,” “ilkokula başlamama yakın Kayseri’ye taşındık” gibi ifadeler, yazarın geçmişte yaşadığı gerçek olayları anlattığını gösteriyor.
- Kendi duygularını (hem iyiydi hem kötü, korkuyordum) ve düşüncelerini (radyo en doğrusunu bilir diye) paylaşıyor.
Bu özellikler bize metnin anı (hatıra) türünde olduğunu gösteriyor. Anı, bir kişinin yaşadığı önemli olayları, kendi bakış açısından ve belli bir zaman geçtikten sonra kaleme aldığı yazı türüdür. Yazar, bu metinde kendi çocukluk anılarını, okula başlama heyecanını ve yaşadığı zorlukları bizimle paylaşıyor.
Adım 3: Metnin biçimini belirleyelim.
- Metin, alt alta sıralanmış cümlelerden ve paragraflardan oluşuyor.
- Herhangi bir dize veya kafiye düzeni yok.
- Düz bir yazı şeklinde kaleme alınmış.
Bu özellikler bize metnin düz yazı (nesir) biçiminde olduğunu gösteriyor. Şiir gibi dizelerden oluşmuyor, roman veya hikaye gibi olay örgüsü içinde de değil, doğrudan bir anlatım var.
Sonuç:
“Dünyanın En İyi Öğretmeni” metni, yazarın kendi yaşamından kesitleri anlattığı için anı (hatıra) türünde bir metindir.
Metin, cümlelerin ve paragrafların art arda gelmesiyle oluşturulduğu için düz yazı (nesir) biçimindedir.
İkinci metin “Yüreğinizde Bir Yer Açın” görselde yer almadığı için, onunla karşılaştırma yapılamamıştır.