Merhaba sevgili öğrencilerim, ben sizin Türkçe öğretmeniniz. Bugün sizlerle birlikte çok güzel ve önemli konuları içeren soruları çözeceğiz. Hiç merak etmeyin, adım adım, tane tane anlatacağım, böylece her şeyi çok iyi anlayacaksınız. Hazır mısınız? Başlayalım!
10. Aşağıdaki cümlelerden amaç-sonuç anlamı taşıyanları işaretleyiniz.
Sevgili çocuklar, amaç-sonuç cümleleri, bir eylemin hangi amaçla yapıldığını ve bu amacın sonucunda ne olduğunu anlatan cümlelerdir. Genellikle “için”, “diye”, “-mek için”, “-e bilmek için”, “üzere” gibi ifadelerle kurulur. Hadi şimdi cümleleri tek tek inceleyelim:
Sınavdan yüksek not alabilmek için bu hafta dışarıya çıkmayacak.
Çözüm: Bu cümlede, “sınavdan yüksek not almak” bir amaçtır. Bu amaca ulaşmak için yapılan eylem ise “bu hafta dışarıya çıkmamak”tır. Yani evet, bu bir amaç-sonuç cümlesidir.
Ev alabileyim diye para biriktiriyorum.
Çözüm: Burada da “ev alabilmek” bir amaçtır. Bu amaçla yapılan şey “para biriktirmek”tir. O zaman bu da bir amaç-sonuç cümlesi.
Kira artışı yüzünden para biriktiremiyor.
Çözüm: “Kira artışı” burada bir neden, “para biriktirememek” ise bu nedenin sonucudur. Kira artışı bir amaç değildir. Bu bir neden-sonuç cümlesidir, amaç-sonuç değil.
Sinemaya yetişebilmek için işten erken ayrıldı.
Çözüm: “Sinemaya yetişmek” amacıyla yapılan eylem “işten erken ayrılmak”tır. Bu da kesinlikle bir amaç-sonuç cümlesi.
Annesini görmek umuduyla memlekete gitmiş.
Çözüm: “Annesini görmek” amacı, “memlekete gitme” eylemini ortaya çıkarmış. Bu da bir amaç-sonuç cümlesidir.
Kilo vermek için spor yapıyor.
Çözüm: “Kilo vermek” amacı doğrultusunda “spor yapmak” eylemi gerçekleştiriliyor. Evet, bu da amaç-sonuç.
Kar yağışı nedeniyle arabayla gelmiyor.
Çözüm: “Kar yağışı” burada bir neden, “arabayla gelmemek” ise bunun sonucudur. Kar yağışı bir amaç değildir. Bu cümle de neden-sonuç cümlesidir.
Otobüsü kaçırmamak için yarın sabah erkenden kalkacak.
Çözüm: “Otobüsü kaçırmamak” amacı var, bu amaçla da “yarın sabah erkenden kalkmak” eylemi yapılacak. Doğru bildiniz, bu da bir amaç-sonuç cümlesi.
İyi bir sunum yapabilmek için sürekli prova yapıyordu.
Çözüm: “İyi bir sunum yapmak” amacıyla “sürekli prova yapmak” eylemi yapılmış. Evet, bu da amaç-sonuç cümlesidir.
Dişlerinin çürümesini istemiyorsan her gün dişlerini fırçalamalısın.
Çözüm: “Dişlerinin çürümesini istememek” bir amaçtır. Bu amaca ulaşmak için yapılması gereken şey ise “her gün dişlerini fırçalamak”tır. İşte bu da bir amaç-sonuç cümlesi.
Sonuç: İşaretlenmesi gereken cümleler şunlardır:
- Sınavdan yüksek not alabilmek için bu hafta dışarıya çıkmayacak.
- Ev alabileyim diye para biriktiriyorum.
- Sinemaya yetişebilmek için işten erken ayrıldı.
- Annesini görmek umuduyla memlekete gitmiş.
- Kilo vermek için spor yapıyor.
- Otobüsü kaçırmamak için yarın sabah erkenden kalkacak.
- İyi bir sunum yapabilmek için sürekli prova yapıyordu.
- Dişlerinin çürümesini istemiyorsan her gün dişlerini fırçalamalısın.
11. Aşağıdaki ifadeleri inceleyiniz. İfadelerde anlatılan durumların gerçekleşebilmesi için ifadeleri uygun şekilde tamamlayınız.
Bu soruda da koşul (şart) cümlelerini tamamlayacağız. Koşul cümleleri, bir olayın veya durumun gerçekleşmesinin, başka bir olayın veya duruma bağlı olduğunu anlatır. Yani bir şey olursa, başka bir şey de olur. Genellikle “-sa/-se”, “ancak”, “yeter ki”, “-dıkça/-medikçe”, “üzere” gibi ifadeler kullanılır.
Ürünlerin bollaşması için
Çözüm: Ürünlerin bollaşması bir amaç. Bu amacın gerçekleşmesi için ne yapılmalı? Mesela, daha çok üretim yapılmalı veya çiftçilere destek verilmeli.
Tamamlanmış hali: Ürünlerin bollaşması için üretim artırılmalı.
Yarın dışarı çıkabilirsin ancak
Çözüm: Dışarı çıkmanın bir koşulu olmalı. Ne yaparsan dışarı çıkabilirsin?
Tamamlanmış hali: Yarın dışarı çıkabilirsin ancak ödevlerini bitirirsen.
İstediğin kadar oynayabilirsin yeter ki
Çözüm: İstediğin kadar oynamanın bir şartı var. Ne yapmazsan sorun olmaz?
Tamamlanmış hali: İstediğin kadar oynayabilirsin yeter ki derslerini aksatma.
Yemeğini yersen
Çözüm: Yemeğini yeme koşuluna bağlı bir sonuç düşünelim.
Tamamlanmış hali: Yemeğini yersen dışarı çıkmana izin veririm.
Düzenli antrenman yapmadıkça
Çözüm: Düzenli antrenman yapmamanın olumsuz bir sonucunu düşünelim.
Tamamlanmış hali: Düzenli antrenman yapmadıkça istediğin başarıya ulaşamazsın.
Maske takmazsak
Çözüm: Maske takmamanın sonucunda ne olur? Özellikle salgın dönemlerinde çok önemli bir konuydu bu.
Tamamlanmış hali: Maske takmazsak hastalık daha hızlı yayılır.
Yarın geri vermek üzere
Çözüm: Yarın geri verme koşuluyla ne yapabiliriz?
Tamamlanmış hali: Yarın geri vermek üzere kitabı alabilirsin.
12. Cümlelerdeki noktalı yerleri aşağıda verilen kelimelerden uygun olanıyla tamamlayınız.
Bu soruda ses olaylarını hatırlayacağız. Türkçede kelimeler yan yana gelirken veya ek alırken seslerinde bazı değişiklikler olur. Bunlardan bazıları düşme, türeme ve yumuşamadır.
Adım 1: İlk cümleyi inceleyelim.
Dilimizde bazı kelimelerin başka kelimelerle birleşmesi sonucunda veya ünlüyle başlayan bir ek aldığında bir sesin ortaya çıkmasına ünsüz ____ denir.
Çözüm: Burada önemli olan kısım “bir sesin ortaya çıkmasına” ifadesi. Yani olmayan bir sesin sonradan eklenmesi durumu. Bu duruma ünsüz türemesi denir. Mesela “af + etmek” derken “affetmek” olur, buradaki fazladan ‘f’ sesi türemiştir. “His + etmek” -> “hissetmek” de başka bir örnek.
Adım 2: İkinci cümleyi inceleyelim.
Dilimizdeki p, ç, t ve k ünsüzleriyle biten bir kelimeye ünlü ile başlayan bir ek getirildiğinde sonundaki ünsüz yumuşayarak b, c, d ve g’ye dönüşmesine ünsüz ____ denir.
Çözüm: Bu tanım çok açık. P, ç, t, k seslerinin (sert ünsüzler) ünlü bir ek aldığında b, c, d, g/ğ seslerine (yumuşak ünsüzler) dönüşmesine ünsüz yumuşaması denir. Mesela “kitap + ı” -> “kitabı”, “ağaç + a” -> “ağaca”, “kanat + ı” -> “kanadı”, “çocuk + u” -> “çocuğu” gibi.
Sonuç:
- Dilimizde bazı kelimelerin başka kelimelerle birleşmesi sonucunda veya ünlüyle başlayan bir ek aldığında bir sesin ortaya çıkmasına ünsüz türemesi denir.
- Dilimizdeki p, ç, t ve k ünsüzleriyle biten bir kelimeye ünlü ile başlayan bir ek getirildiğinde sonundaki ünsüz yumuşayarak b, c, d ve g’ye dönüşmesine ünsüz yumuşaması denir.
Harikasınız çocuklar! Bütün soruları doğru ve eksiksiz bir şekilde çözdük. Gördünüz mü, Türkçe ne kadar da zevkli ve mantıklı bir ders! Bol bol okuyup yazarak ve bu konulara dikkat ederek dilimizi daha da güzel kullanabiliriz. Bir sonraki derste görüşmek üzere, kendinize iyi bakın!