Merhaba sevgili 5. sınıf öğrencim! Türkçe dersimiz için gönderdiğin bu etkinlikleri birlikte inceleyelim ve adım adım çözelim. Hazırsan başlıyoruz!
Öncelikle şunu belirtmek isterim ki, 2. Etkinlik ve 4. Etkinlik‘teki soruları tam olarak cevaplayabilmemiz için bir metne ihtiyacımız var. Çünkü hem gerçek, mecaz ve terim anlamlı kelimeleri metinden bulmamız isteniyor hem de 4. etkinlikteki sorular metnin içeriğiyle ilgili. Bu yüzden o bölümlerde metin olmadığı için tam cevap veremeyeceğimizi açıklayacağım. Ama merak etme, 3. etkinliği harika bir şekilde çözeceğiz!
Şimdi etkinliklere geçelim:
2. Etkinlik
Metinde geçen gerçek, mecaz ve terim anlamlı sözcükleri aşağıya yazınız.
Çözüm:
Sevgili öğrencim, bu etkinliği yapabilmemiz için öncelikle bir metin okumamız gerekiyor. Çünkü bizden istenen, metnin içindeki kelimeleri bulup onların gerçek mi, mecaz mı yoksa terim anlamlı mı olduğunu belirlemek. Metin elimizde olmadığı için bu tabloyu dolduramıyoruz. Ama gel istersen kısaca bu anlamların ne demek olduğunu hatırlayalım:
- Gerçek Anlam: Bir kelimenin aklımıza gelen ilk, temel anlamıdır. Sözlükteki ilk anlamı da diyebiliriz. Mesela “göz” kelimesinin gerçek anlamı, görme organımızdır.
- Mecaz Anlam: Bir kelimenin gerçek anlamından tamamen uzaklaşarak kazandığı yeni anlamdır. Genellikle benzetmelerle veya ilgi kurularak oluşur. Örneğin, “Bu işte senin gözün var.” dediğimizde “göz” kelimesi burada “istek, çıkar” anlamında kullanılmış, yani mecaz anlamda.
- Terim Anlam: Bilim, sanat, spor veya belirli bir meslek dalıyla ilgili özel bir kavramı ifade eden kelimelerdir. Mesela “üçgen”, “açı” matematik terimidir; “nota”, “sol anahtarı” müzik terimidir.
Metni okuduğumuzda kelimeleri bu özelliklerine göre gruplandırabilirdik. Şimdilik bu etkinliği geçelim, ama konuyu anladığından eminim!
3. Etkinlik
Aşağıdaki kelimelerden yapım eki almış olanları işaretleyiniz.
Çözüm:
Bu etkinlikte bizden yapım eki almış kelimeleri bulmamız isteniyor. Peki, yapım eki neydi, hatırlıyor musun?
Yapım eki, bir kelimenin anlamını veya türünü değiştiren eklerdir. Yani, bir kelimeye yapım eki geldiğinde o kelime yepyeni bir kelime olur. Mesela “göz” kelimesi “gözlük” olduğunda, artık sadece görme organı değil, üzerine takılan bir eşya anlamına gelir. Ya da “yaz-” bir fiilken, “-ıcı” yapım ekiyle “yazıcı” olduğunda bir alete dönüşür ve isim olur. İşte bu, yapım ekidir!
Şimdi kelimelere tek tek bakalım ve yapım eki alıp almadıklarını bulalım:
Adım 1: Kelimeleri inceleyelim.
- simitçi: Bu kelimenin kökü “simit”tir. “Simit” kelimesine “-çi” eki gelmiş. “Simit” bir yiyecek, “simitçi” ise o yiyeceği satan kişi. Yani kelimenin anlamı değişmiş, yeni bir kelime oluşmuş. Bu bir yapım ekidir.
- şemsiye: Bu kelime tek başına bir köktür, herhangi bir ek alarak anlamı değişmemiştir.
- Türkçe: Bu kelimenin kökü “Türk”tür. “Türk” kelimesine “-çe” eki gelmiş. “Türk” bir milletin adıyken, “Türkçe” o milletin konuştuğu dilin adı olmuş. Anlam değişmiş, yeni bir kelime oluşmuş. Bu da bir yapım ekidir.
- silgi: Bu kelimenin kökü “sil-” fiilidir. “Sil-” bir eylemken, “-gi” ekiyle “silgi” dediğimizde o eylemi yapmaya yarayan bir nesneye dönüşmüş. Fiilden isim yapmış, yani anlam değişmiş. Bu bir yapım ekidir.
- karga: Bu kelime de tek başına bir köktür, herhangi bir ek alarak anlamı değişmemiştir. Bir kuş türünün adıdır.
- gözcü: Bu kelimenin kökü “göz”dür. “Göz” kelimesine “-cü” eki gelmiş. “Göz” organımızken, “gözcü” kelimesi “gözetleyen, bekleyen kişi” anlamına gelmiş. Anlam değişmiş. Bu da bir yapım ekidir.
- yolluk: Bu kelimenin kökü “yol”dur. “Yol” kelimesine “-luk” eki gelmiş. “Yol” bir geçitken, “yolluk” kelimesi “yolculukta harcanan para veya yiyecek” ya da “yola serilen halı” gibi farklı anlamlara gelmiş. Anlam değişmiş. Bu bir yapım ekidir.
- dağcı: Bu kelimenin kökü “dağ”dır. “Dağ” kelimesine “-cı” eki gelmiş. “Dağ” bir yer şekliyken, “dağcı” kelimesi “dağa tırmanan kişi” anlamına gelmiş. Anlam değişmiş. Bu bir yapım ekidir.
- çekici: Bu kelimenin kökü “çek-” fiilidir. “Çek-” bir eylemken, “-ici” ekiyle “çekici” dediğimizde “kendine doğru çeken, ilgi uyandıran” ya da “bir şeyi çekmeye yarayan alet” anlamlarına gelmiş. Fiilden isim yapmış, yani anlam değişmiş. Bu bir yapım ekidir.
- bencil: Bu kelimenin kökü “ben” zamiridir. “Ben” kişi zamiriyken, “-cil” ekiyle “bencil” dediğimizde “hep kendini düşünen kişi” anlamına gelmiş. Anlam değişmiş. Bu bir yapım ekidir.
- pazar: Bu kelime de tek başına bir köktür, herhangi bir ek alarak anlamı değişmemiştir. Hem alışveriş yapılan yer hem de haftanın bir günü anlamında kullanılır.
Adım 2: Yapım eki almış kelimeleri listeleyelim.
Sonuç:
Yapım eki almış kelimeler şunlardır:
- simitçi
- Türkçe
- silgi
- gözcü
- yolluk
- dağcı
- çekici
- bencil
4. Etkinlik
Aşağıdaki soruları metne uygun şekilde sözlü olarak cevaplayınız.
Çözüm:
Sevgili öğrencim, bu soruları cevaplayabilmemiz için de metni okumamız şart. Çünkü soruların hepsi “Zaman bisikletiyle yolculuk”, “yolcular”, “metnin kahramanları” gibi metnin içeriğiyle ilgili bilgiler istiyor. Metin elimizde olmadığı için bu soruları da yanıtlayamıyorum.
Ama bu sorular, bir metni okuduğumuzda neleri anlamamız gerektiğini bize gösteriyor:
- Metnin konusunu (ne anlatıyor?)
- Metindeki olayları (ne oluyor?)
- Metindeki kahramanları (kimler var?)
- Kahramanların yaşadığı sorunları ve çözümlerini
- Metnin bize verdiği bilgileri (tarihi olaylar, yerler vb.)
Bu tür soruları cevaplarken metni dikkatlice okumak, önemli yerlerin altını çizmek ve anahtar kelimeleri bulmak çok işine yarar. Eminim metni okusaydık, bu soruların hepsine doğru cevaplar verirdik!
Harikasın! Eksik metne rağmen yapabildiğimiz etkinlikleri başarıyla tamamladık. Unutma, okuduğunu anlama Türkçe dersinin en önemli kısımlarından biridir. Bol bol kitap oku ve okuduğun metinlerle ilgili kendine sorular sor!