Merhaba sevgili öğrencilerim! Türkçe dersimize hoş geldiniz. Bugün sizinle çok güzel iki etkinliği beraber yapacağız. Hazır mısınız? Önce bir metin karşılaştırması yapıp sonra da dilimizin güzelliklerinden, ses olaylarından bahsedeceğiz. Hadi bakalım, kalemleriniz ve defterleriniz hazırsa başlayalım!
5. Etkinlik
Metni tür ve biçim yönünden daha önce ezberlediğiniz “Bayrağımın Türküsü” metniyle karşılaştırınız.
Sevgili çocuklar, bu etkinlikte sizden iki farklı metni karşılaştırmanızı istiyor. Biri “Padişaha Su Hediye Eden Adam”, diğeri ise “Bayrağımın Türküsü”. Bu metinlerin türünü ve biçimini yani nasıl yazıldıklarını karşılaştıracağız.
Adım 1: “Padişaha Su Hediye Eden Adam” metnini düşünelim. Bu bir hikaye miydi, bir şiir miydi? Genellikle bir olay anlatan, kahramanları olan yazılara ne diyorduk?
Adım 2: “Bayrağımın Türküsü” metnini düşünelim. Adı üstünde “türkü”, yani bir şiir türü. Peki şiirler nasıl yazılır, hikayelerden farkı neydi?
Şimdi karşılaştırmamızı yapalım:
PADIŞAHA SU HEDİYE EDEN ADAM
Tür: Hikaye (öykü)
Biçim: Düz yazı (paragraf şeklinde yazılmıştır.)
BAYRAĞIMIN TÜRKÜSÜ
Tür: Şiir (türkü)
Biçim: Dize ve kıta şeklinde yazılmıştır.
Gördüğünüz gibi, hikayeler bir olayı düz yazıyla anlatırken, şiirler duyguları ve düşünceleri dizelerle, yani alt alta gelen satırlarla ve kıtalarla ifade eder.
—
6. Etkinlik
a. Ünlü düşmesi ve ünlü daralmasıyla ilgili aşağıda verilen bilgileri okuyunuz.
Şimdi sıra geldi dilimizin ses olaylarına! Türkçe çok zengin bir dil ve kelimeler ek alırken bazen seslerinde değişiklikler olur. Bunlardan ikisi ünlü düşmesi ve ünlü daralması.
Ünlü düşmesi: İki heceli bazı kelimeler ünlüyle başlayan bir ek aldıklarında ikinci hecelerindeki dar ünlüler (ı, i, u, ü) düşer. Bu ses olayına ünlü düşmesi denir. Aşağıdaki örnekleri inceleyelim.
ağız → ağız-ı → ağzı
beyin → beyin-imiz → beynimiz
Ünlü daralması: Dilimizde “a” ve “e” geniş ünlüleriyle biten kelimelere “y” ünsüzüyle başlayan bir ek getirildiğinde kelimenin sonundaki geniş ünlüler daralarak “ı, i, u, ü” dar ünlülerine dönüşür. Bu kurala ünlü daralması denir.
Ünlü daralmasında; “a” ünlüsü “ı” veya “u” ünlüsüne; “e” ünlüsü ise “i” veya “ü” ünlüsüne dönüşerek daralır.
Örnek:
- koşma – yor → koşmuyor
- sevme – yor → sevmiyor
- ye – y-en → yiyen
- dile – yor → diliyor
- ara – yor → arıyor
- de-y-e → diye
Bu bilgileri dikkatlice okuduk, değil mi? Ünlü düşmesi, kelime ek alırken içindeki bir ünlünün kaybolması demek. Ünlü daralması ise, geniş bir ünlünün (a, e) dar bir ünlüye (ı, i, u, ü) dönüşmesi demek.
b. Okuduğunuz metinde geçen ünlü düşmesine ve ünlü daralmasına uğramış kelimeleri bularak altlarını çiziniz. Ardından bu ses olaylarına aşağıdaki gibi ikişer örnek yazınız.
Şimdi gelelim bu kuralı uygulamaya! Ancak sevgili öğrencilerim, burada “Okuduğunuz metinde geçen” kısmını yapamayacağız. Çünkü o metinler şu an önümüzde yok. Olsaydı, o metinleri dikkatlice okur, kelimeleri inceler ve ünlü düşmesi ya da ünlü daralması olanları bulurduk. Ama hiç önemli değil! Biz de bu ses olaylarına kendi örneklerimizi vererek konuyu pekiştirelim, olur mu?
Adım 1: Ünlü düşmesi neydi? Kelime ek alırken ünlüsünü kaybediyordu. Hadi iki tane örnek düşünelim.
Adım 2: Ünlü daralması neydi? “a” veya “e” ile biten bir kelimeye “-yor” veya “-y” ile başlayan bir ek geldiğinde, o geniş ünlüler daralıyordu. Şimdi de buna iki örnek verelim.
Hadi yazalım:
Ünlü düşmesi örnekleri:
- Burun kelimesi “-u” eki aldığında burnu olur. (Burun-u → burnu)
- Omuz kelimesi “-u” eki aldığında omzu olur. (Omuz-u → omzu)
Ünlü daralması örnekleri:
- Bekle fiiline “-yor” eki geldiğinde bekliyor olur. (Bekle-yor → bekliyor)
- Gülme fiiline “-yor” eki geldiğinde gülmüyor olur. (Gülme-yor → gülmüyor)
Aferin size çocuklar! Hem metin türlerini karşılaştırdık hem de Türkçemizin güzel ses olaylarını, ünlü düşmesini ve ünlü daralmasını örneklerle pekiştirdik. Harika bir iş çıkardınız!