Merhaba sevgili öğrencilerim! Bugün sizlerle noktalama işaretleri dünyasında harika bir yolculuğa çıkacağız. Ünlem işaretini ve noktalı virgülü daha yakından tanıyacağız. Hazırsanız, kalemleriniz ve defterleriniz hazır olsun, başlıyoruz!
a. Ünlem işareti (!) ve noktalı virgül (;) hakkında aşağıda verilen bilgileri okuyunuz.
Önce ünlem işaretinin ne işe yaradığını bir hatırlayalım. Kitabımızda da yazdığı gibi, ünlem işareti; özlem, korku, acıma, sevinç, pişmanlık, şaşkınlık gibi çeşitli duyguları dile getiren veya seslenme bildiren sözcüklerden sonra kullanılır. Bu işareti, ünlem sözcüğünden hemen sonra kullanabileceğimiz gibi cümlenin sonuna da koyabiliriz. Unutmayın, ünlem işaretinden sonra yeni bir cümleye başlarken büyük harfle başlamalıyız!
Şimdi bu bilgilerden yola çıkarak, bizden istenen duyguları içeren cümleler yazalım:
Bu açıklamadan hareketle aşağıda verilen yazma alanına yay ayraç içindeki duyguları içeren cümleler yazınız.
(sevinç)
Çözüm:
Yaşasın! Bugün pikniğe gidiyoruz!
(Burada “Yaşasın” kelimesi sevincimizi anlatan bir ünlem bildiren sözcük olduğu için hemen arkasına ünlem işareti koyduk ve yeni cümleye büyük harfle başladık.)
(korku)
Çözüm:
Eyvah! Topumuz yola kaçtı!
(Bir tehlike karşısında hissettiğimiz korkuyu “Eyvah” kelimesiyle dile getirdik ve ünlem işaretini kullandık.)
(özlem)
Çözüm:
Ah, köyüm! Ne kadar da özledim seni!
(Memleketimize duyduğumuz özlemi “Ah” kelimesiyle ifade ettik. İstersen “Ah köyüm!” deyip sonra “Ne kadar da özledim seni!” diye devam edebilirdik.)
(can sıkıntısı, usanma)
Çözüm:
Of! Bu ders ne zaman bitecek?
(Dersin bitmesini beklerken hissettiğimiz can sıkıntısını “Of” kelimesiyle belirttik.)
(acıma, üzülme)
Çözüm:
Vah vah! Minik kuşun kanadı kırılmış!
(Kuşa acıdığımızı ve üzüldüğümüzü “Vah vah” kelimeleriyle gösterdik.)
(öfke)
Çözüm:
Yeter artık! Her şeye karışmayın!
(Bir duruma sinirlendiğimizi, öfkelendiğimizi “Yeter artık” diyerek ifade ettik.)
(seslenme)
Çözüm:
Hey! Bana bakar mısın?
(Birini çağırmak, dikkatini çekmek için “Hey” diyerek seslendik.)
Evet, ünlem işaretini pekiştirdiğimize göre, şimdi de noktalı virgüle geçelim!
b. Noktalı virgülün kullanımı ile ilgili aşağıdaki açıklamaları, verilen örnek cümlelerle eşleştiriniz.
Noktalı virgül (;) biraz kafa karıştırıcı gibi görünse de aslında çok yardımcı bir noktalama işaretidir. Şimdi onun ne zaman kullanıldığına dair açıklamaları okuyup, doğru cümlelerle eşleştirelim.
Adım 1: Açıklamaları ve cümleleri dikkatlice okuyalım.
Açıklamalar:
- Noktalı virgül, bir cümlede virgüllerle ayrılmış olan tür veya takımları birbirinden ayırmak için kullanılır.
- Öğeleri arasında virgül bulunan sıralı cümleleri birbirinden ayırmak için kullanılır.
- Öğeleri arasında virgül bulunan cümlelerde özneden sonra noktalı virgül kullanılır.
Örnek Cümleler:
- Ahmet; Ali, Ayşe, Ömer ve Arda’dan daha azimli bir çocuktur.
- Gün gelir, devran döner; sabah olur, karanlık biter.
- Nar, üzüm, kiraz; salatalık, soğan; fındık ve badem en sevdiğim yiyeceklerdir.
- Parkta oturan Asude; Ezgi, Filiz ve Merve’nin geldiğini görünce ayağa kalkıp onlara doğru yürüdü.
- Çantasına iğne, iplik; gömlek, tişört, pantolon; kitap ve defter koyacağını söyledi.
- At ölür, meydan kalır; yiğit ölür, şan kalır.
Adım 2: Her bir açıklamayı cümlelerle eşleştirelim.
Şimdi her bir cümleyi tek tek inceleyelim ve hangi açıklamayla uyumlu olduğuna bakalım.
Ahmet; Ali, Ayşe, Ömer ve Arda’dan daha azimli bir çocuktur.
Bu cümlede “Ahmet” özne. Cümlenin devamında ise “Ali, Ayşe, Ömer ve Arda” gibi başka isimler virgüllerle sıralanmış. Özne olan “Ahmet”in diğer virgülle ayrılmış isimlerle karışmasını önlemek için “Ahmet”ten sonra noktalı virgül kullanılmış. İşte bu, 3. açıklamayla uyumlu: “Öğeleri arasında virgül bulunan cümlelerde özneden sonra noktalı virgül kullanılır.”
Gün gelir, devran döner; sabah olur, karanlık biter.
Burada iki tane sıralı cümle var: “Gün gelir, devran döner” ve “sabah olur, karanlık biter”. Her iki cümlenin kendi içinde de virgüller var. Bu tür, içlerinde virgül bulunan sıralı cümleleri birbirinden ayırmak için noktalı virgül kullanılır. Bu da 2. açıklamayla uyumlu: “Öğeleri arasında virgül bulunan sıralı cümleleri birbirinden ayırmak için kullanılır.”
Nar, üzüm, kiraz; salatalık, soğan; fındık ve badem en sevdiğim yiyeceklerdir.
Bu cümlede meyveler (“nar, üzüm, kiraz”), sebzeler (“salatalık, soğan”) ve kuruyemişler (“fındık ve badem”) gibi farklı türdeki yiyecekler sıralanmış. Kendi içlerinde virgülle ayrılmış bu türleri (takımları) birbirinden ayırmak için noktalı virgül kullanılmış. Bu da 1. açıklamayla uyumlu: “Noktalı virgül, bir cümlede virgüllerle ayrılmış olan tür veya takımları birbirinden ayırmak için kullanılır.”
Parkta oturan Asude; Ezgi, Filiz ve Merve’nin geldiğini görünce ayağa kalkıp onlara doğru yürüdü.
Tıpkı “Ahmet” örneğinde olduğu gibi, burada da “Parkta oturan Asude” özne. Cümlenin devamında “Ezgi, Filiz ve Merve” gibi başka isimler virgüllerle sıralanmış. Özne olan “Asude”nin diğer virgülle ayrılmış isimlerle karışmasını önlemek için “Asude”den sonra noktalı virgül kullanılmış. Bu da yine 3. açıklamayla uyumlu: “Öğeleri arasında virgül bulunan cümlelerde özneden sonra noktalı virgül kullanılır.”
Çantasına iğne, iplik; gömlek, tişört, pantolon; kitap ve defter koyacağını söyledi.
Bu cümlede de benzer eşyalar gruplandırılmış: dikiş malzemeleri (“iğne, iplik”), giysiler (“gömlek, tişört, pantolon”) ve ders malzemeleri (“kitap ve defter”). Kendi içlerinde virgülle ayrılmış bu farklı türdeki eşya gruplarını birbirinden ayırmak için noktalı virgül kullanılmış. Bu da yine 1. açıklamayla uyumlu: “Noktalı virgül, bir cümlede virgüllerle ayrılmış olan tür veya takımları birbirinden ayırmak için kullanılır.”
At ölür, meydan kalır; yiğit ölür, şan kalır.
Bu da atasözü gibi bir cümle. “At ölür, meydan kalır” ve “yiğit ölür, şan kalır” olmak üzere iki sıralı cümleden oluşuyor. Her iki cümlenin kendi içinde de virgüller var. Bu tür, içlerinde virgül bulunan sıralı cümleleri birbirinden ayırmak için noktalı virgül kullanılmış. Bu da yine 2. açıklamayla uyumlu: “Öğeleri arasında virgül bulunan sıralı cümleleri birbirinden ayırmak için kullanılır.”
Sonuç:
Şimdi eşleştirmeleri kutucuklara yazalım:
- Ahmet; Ali, Ayşe, Ömer ve Arda’dan daha azimli bir çocuktur. [3]
- Gün gelir, devran döner; sabah olur, karanlık biter. [2]
- Nar, üzüm, kiraz; salatalık, soğan; fındık ve badem en sevdiğim yiyeceklerdir. [1]
- Parkta oturan Asude; Ezgi, Filiz ve Merve’nin geldiğini görünce ayağa kalkıp onlara doğru yürüdü. [3]
- Çantasına iğne, iplik; gömlek, tişört, pantolon; kitap ve defter koyacağını söyledi. [1]
- At ölür, meydan kalır; yiğit ölür, şan kalır. [2]
Gördünüz mü, noktalama işaretleri aslında cümlelerimizi daha anlaşılır hale getirmek için bize nasıl da yardımcı oluyor! Bu konuyu sık sık tekrar etmeyi ve bol bol örnek cümle yazmayı unutmayın. Bir sonraki dersimizde görüşmek üzere, hoşça kalın!