Merhaba sevgili öğrencim! Ben senin 5. sınıf Türkçe öğretmeninim. Gördüğüm kadarıyla önümüzde çok güzel ve düşündürücü Türkçe etkinlikleri var. Hadi gel, bu soruları beraber adım adım, dikkatlice inceleyelim ve çözelim. Sakın unutma, Türkçe dersinde en önemli şeylerden biri okuduğumuzu anlamak ve kendimizi doğru ifade etmektir. Hazırsan başlayalım!
7. Etkinlik
Metni özetleyerek yazınız.
Sevgili öğrencim, bu etkinlikte bizden bir metni özetlememiz isteniyor. Ancak gördüğün gibi, özetleyeceğimiz metin burada verilmemiş. Bu yüzden sana doğrudan bir özet yazmam mümkün değil. Ama gel istersen, bir metni özetlemek ne demektir, nasıl yapılır, bunu konuşalım. Böylece karşına çıkan herhangi bir metni rahatlıkla özetleyebilirsin.
Çözüm:
Bir metni özetlemek demek, o metnin en önemli kısımlarını, ana fikrini ve yardımcı fikirlerini, kendi cümlelerimizle, kısa ve anlaşılır bir şekilde anlatmak demektir. Tıpkı bir filmin en can alıcı sahnelerini arkadaşına anlatır gibi…
Adım 1: Metni Anlamak
- Önce metni dikkatlice baştan sona okumalısın. Hatta gerekirse iki veya üç kere okuyabilirsin.
- Okurken metinde geçen önemli kelimelerin, kavramların altını çizebilirsin.
Adım 2: Ana Fikri ve Yardımcı Fikirleri Belirlemek
- “Yazar bu metinde bana ne anlatmak istiyor?” sorusunun cevabı, metnin ana fikridir. Bu, metnin en önemli mesajıdır.
- Ana fikri destekleyen, açıklayan diğer önemli bilgiler ise yardımcı fikirlerdir.
- Metinde geçen örnekleri, ayrıntılı açıklamaları veya tekrar eden cümleleri özetine almana gerek yok. Çünkü özet, metnin kısaltılmış halidir.
Adım 3: Kendi Cümlelerinle Yazmak
- Belirlediğin ana fikri ve yardımcı fikirleri, kendi sözcüklerinle, kısa ve öz bir şekilde yazmalısın. Metindeki cümleleri aynen kopyalamak yerine, onları kendi anladığın dille ifade etmelisin.
- Özetin, metnin orijinal uzunluğunun yaklaşık üçte biri kadar olması idealdir.
Örneğin, eğer metin “Geri Dönüşümün Önemi” hakkında olsaydı, özetin şöyle olabilirdi:
Geri dönüşüm, kullanılmış atık maddelerin tekrar işlenerek yeni ürünlere dönüştürülmesidir. Bu sayede doğal kaynaklarımız korunur, enerji tasarrufu sağlanır ve çevre kirliliği azalır. Cam, plastik, kağıt ve metal gibi birçok malzeme geri dönüştürülebilir. Herkesin geri dönüşüme katkı sağlaması, dünyamızın geleceği için büyük önem taşır.
İşte bu şekilde, herhangi bir metni kolayca özetleyebilirsin!
8. Etkinlik
Aşağıdaki başlıklardan hangileri metne yeni bir başlık olabilir? Bu başlıklardan birini ve bu başlığı seçme nedeninizi yazınız.
Yine karşımızda, metni görmediğimiz için kesin bir cevap veremeyeceğimiz bir soru var. Ama hiç merak etme, tıpkı az önceki gibi, bu soruyu da en iyi şekilde nasıl cevaplayacağımızı konuşabiliriz. Bir metne başlık seçerken nelere dikkat etmemiz gerektiğini öğrenelim.
Çözüm:
Adım 1: İyi Bir Başlığın Özelliklerini Hatırlayalım
- Bir başlık, metnin ana konusunu ve ana fikrini en iyi şekilde yansıtmalıdır.
- Başlık, okuyucuyu meraklandırmalı ve metni okumaya teşvik etmelidir.
- Genellikle kısa, öz ve dikkat çekici olmalıdır.
- Metnin tamamını kapsayan bir ifade olmalıdır. Metnin sadece bir bölümünden bahsetmemelidir.
Şimdi bize verilen başlıklara bakalım:
- GEÇMİŞTEN GÜNÜMÜZE BUZULLAR
- SUDA YÜZEN DAĞLAR
- DÜNYAMIZIN DENGESİ
Metni bilmediğimiz için bu başlıklardan hangisinin en uygun olduğunu kesin olarak söyleyemeyiz. Ancak, metnin içeriğine göre bir tahmin yürütebiliriz.
Seçtiğim başlık:
Eğer bir başlık seçmem gerekseydi, metnin içeriğini bilmediğim için en kapsayıcı ve en çok konuya uygun olabilecek olanı seçerdim. Bu da bana DÜNYAMIZIN DENGESİ başlığı gibi geliyor.
Bu başlığı seçme nedenim:
Bu başlığı seçtim çünkü:
- Eğer metin, buzulların erimesi, iklim değişikliği gibi konuları işliyorsa, bu konular dünyamızın doğal dengesini doğrudan etkileyen olaylardır. “DÜNYAMIZIN DENGESİ” başlığı, bu tip geniş bir konuyu çok iyi bir şekilde kapsayabilir.
- Diğer başlıklar (“GEÇMİŞTEN GÜNÜMÜZE BUZULLAR”, “SUDA YÜZEN DAĞLAR”) daha çok buzullara odaklanmış. Bu başlıklar da uygun olabilir, ama sadece metin buzullar hakkında çok detaylı bilgi veriyorsa.
- “DÜNYAMIZIN DENGESİ” başlığı, hem buzulları hem de buzulların erimesinin gezegenimiz üzerindeki tüm etkilerini (deniz seviyelerinin yükselmesi, iklim değişikliği, canlıların yaşam alanlarının değişmesi gibi) içine alabilecek geniş bir anlama sahip. Bu da onu genel bir metin için daha uygun hale getirir.
- Ayrıca, bu başlık okuyucuda merak uyandırır ve “Dünyamızın dengesi nasıl bozuluyor ya da nasıl korunuyor?” gibi sorular sordurarak metni okumaya teşvik eder.
Unutma, metni okuduktan sonra belki de “GEÇMİŞTEN GÜNÜMÜZE BUZULLAR” başlığı çok daha uygun olabilirdi. Çünkü metin sadece buzulların tarihsel değişimini ve erimesini anlatıyor olabilirdi. Ama metinsiz bir seçim yaparken, en kapsayıcı olanı tercih etmek iyi bir yöntemdir.
9. Etkinlik a)
Aşağıda verilen bilgileri okuyarak örnekleri inceleyiniz. Cümleleri, yönergelere uygun şekilde tamamlayınız.
Bu etkinlikte “amaç” ve “sonuç” kavramlarını öğreneceğiz. Türkçede bu kavramlar çok önemli ve günlük hayatta da sıkça karşımıza çıkar. Gel, önce ne anlama geldiklerine bakalım:
Bir insanın yerine getirmek istediği düşünce amacı ifade eder. Düşünceyle ilgili yapılan iş, oluş, hareket ise sonuçtur.
Yani kısaca,
- Amaç: Neden bir şey yapıyoruz? Ne istiyoruz? (Bir iş yapılmadan önceki hedefimiz)
- Sonuç: Amaçladığımız şeyi gerçekleştirmek için ne yaptık? Ne oldu? (Yapılan iş veya ortaya çıkan durum)
Şimdi verilen örneği inceleyelim:
“Küçük fil su bulabilmek için saatlerce yürüdü.”
Burada filin niyetini, hedefini düşünelim. Fil neyi başarmak istiyordu?
Amaç: Su bulabilmek
Peki, bu amacına ulaşmak için ne yaptı? Hangi eylemi gerçekleştirdi?
Sonuç: Saatlerce yürümek
Gördün mü, ne kadar basit? Filin amacı su bulmaktı, bu amaçla da saatlerce yürüme eylemini gerçekleştirdi. Şimdi bizden istenen cümleleri tamamlayalım.
Çözüm:
Adım 1: İlk cümleyi tamamlayalım.
“Amaç: ______________ olmak için çok sıkı çalışıyordu.”
Burada bir kişi “çok sıkı çalışıyordu” eylemini yapmış. Peki ne olmak için? Sıkı çalışmanın bir amacı olmalı, değil mi? Mesela, derslerinde başarılı olmak, iyi bir meslek sahibi olmak, sağlıklı olmak gibi… Ben buraya “başarılı bir öğrenci” yazmayı tercih ediyorum.
Tamamlanmış cümle:
Amaç: Başarılı bir öğrenci olmak için çok sıkı çalışıyordu.
Adım 2: İkinci cümleyi tamamlayalım.
“Sonuç: İklim değişikliklerinin önüne geçebilmek için ______________”
Bu cümlede ise bir “amaç” verilmiş: “İklim değişikliklerinin önüne geçebilmek”. Peki bu amacı gerçekleştirmek için ne gibi “sonuçlar” yani eylemler ya da durumlar ortaya çıkabilir?
- Bilim insanları yeni projeler geliştiriyor olabilir.
- İnsanlar daha az enerji tüketiyor olabilir.
- Devletler yeni yasalar çıkarıyor olabilir.
Ben buraya “bilim insanları araştırma yapıyor” cümlesini eklemeyi uygun buldum.
Tamamlanmış cümle:
Sonuç: İklim değişikliklerinin önüne geçebilmek için bilim insanları araştırma yapıyor.
Harikasın! Gördüğün gibi amaç ve sonuç ilişkisini kurmak hiç de zor değilmiş. Başka örneklerle de pratik yapmayı unutma.