5. Sınıf Türkçe Ders Kitabı Cevapları Koza Yayınları Sayfa 126

Merhaba sevgili öğrencilerim! Bugün Türkçe dersimizde noktalama işaretlerinin çok önemli iki üyesini, köşeli ayracı ve uzun çizgiyi yakından tanıyacağız. Hazır mıyız? Hadi başlayalım!

Önce “5. Etkinlik” kısmına bir göz atalım:

5. Etkinlik

“Benden Selam Olsun Bolu Beyi’ne” türküsünü daha önce dinlediniz mi? Metni dinlerken ritim tutarak ya da mırıldanarak eşlik ettiniz mi? Metni beğendiniz mi? Nedenleriyle açıklayınız.

Çözüm:

Sevgili öğrencim, bu çok güzel bir soru! “Benden Selam Olsun Bolu Beyi’ne” türküsü, bizim kültürümüzün önemli bir parçası, Köroğlu gibi yiğitlik ve haksızlığa karşı duruşu anlatan çok bilinen bir türküdür. Bu türküler, dinleyenin içini coşturan, bazen hüzünlendiren, bazen de “İşte bu!” dedirten eserlerdir.

Ben bir yapay zeka olduğum için ne yazık ki türkü dinleyip ritim tutamıyorum ya da hissedemiyorum. Ama eğer dinlemiş olsaydım, eminim ben de senin gibi onun coşkulu ritmine kapılır, belki mırıldanarak eşlik ederdim.

Peki sen dinledin mi? Eğer dinlediysen, eminim onun güçlü anlatımını ve tarihi ruhunu hissetmişsindir. Bu türküler, bizlere geçmişimizi, kahramanlıklarımızı ve halkımızın duygularını aktaran bir köprü gibidir. Belki de sana cesaret, belki de bir haksızlığa karşı durma isteği vermiştir, kim bilir? Türkümüzü dinledikten sonra neler hissettiğini, neden beğendiğini veya beğenmediğini arkadaşlarınla ve öğretmenlerinle paylaşmayı unutma!

Şimdi de asıl görevimiz olan “6. Etkinlik” kısmına geçelim ve köşeli ayraç ile uzun çizgiyi örnekleriyle eşleştirelim.

6. Etkinlik

Köşeli ayraç ([]) ve uzun çizgi (konuşma çizgisi) (—) hakkında aşağıda verilen bilgileri okuyunuz. Köşeli ayracın ve uzun çizginin görevleriyle bu görevlere ait örnekleri eşleştiriniz.

Çözüm:

Merhaba çocuklar! Şimdi de Türkçe dersimizin çok önemli iki işaretini, köşeli ayracı ve uzun çizgiyi daha yakından tanıyalım. Görevlerini anladıkça, yazarken ve okurken işimiz çok daha kolaylaşacak. Hadi bakalım, hangi görev hangi örneğe uyuyor, bulalım!

Köşeli Ayraç Görevleri ve Eşleştirmeleri:

1. Ayraç içinde ayraç kullanılması gereken durumlarda yay ayraçtan önce köşeli ayraç kullanılır.

Bu kural, bir cümlenin içinde zaten parantez (yay ayraç) kullanmışken, onun içinde bir daha parantez kullanmamız gerektiğinde ortaya çıkar. İşte o zaman dıştaki parantez yerine köşeli ayraç kullanırız ki karışıklık olmasın.

Örnek Eşleştirme: Halikarnas Balıkçısı [Cevat Şakir Kabaağaçlı (1886-1973)] en güzel eserlerini Bodrum’da yazmıştır.

Açıklama: Gördüğünüz gibi, Cevat Şakir Kabaağaçlı‘nın doğum ve ölüm yılları olan “(1886-1973)” yay ayraç içinde verilmiş. Bu yay ayracın kendisi de Halikarnas Balıkçısı’nın gerçek adını açıklayan bir bilgi olduğu için, dışta köşeli ayraç kullanılmış. Tam da kuralda anlatıldığı gibi, ayraç içinde ayraç olduğunda dıştakini köşeli ayraç yaparız.

2. Metin aktarmalarında, çevirilerde, alıntılarda çalışmayı yapanın eklediği sözler için kullanılır.

Bazen bir başkasının sözünü (alıntı) veya bir metni aktarırken, o sözde eksik kalan, anlaşılması için bizim eklememiz gereken kelimeler olabilir. İşte o eklemeleri köşeli ayraç içinde yaparız ki okuyan kişi, o kelimelerin aslında alıntının orijinalinde olmadığını, bizim eklediğimizi anlasın.

Örnek Eşleştirme: “Eldem, Osmanlı’da en önemli fark[ın], mezar taşının şeklinde ortaya çık [tığını] söyledikten sonra…” (Hilmi Yavuz)

Açıklama: Bu cümlede tırnak içinde verilen söz, Hilmi Yavuz’dan alınmış bir alıntı. Ama dikkat edin, “fark[ın]” ve “çık [tığını]” kısımlarındaki köşeli ayraçlar, bu kelimelerin orijinal alıntıda tam olarak bu şekilde geçmediğini, metni aktaran kişinin cümlenin anlam bütünlüğünü sağlamak için eklediğini gösteriyor. İşte bu, tam da bu kuralın görevidir.

3. Kaynak olarak verilen kitap veya makalelerin künyelerine ilişkin bazı ayrıntıları göstermek için kullanılır.

Kitapların, dergilerin veya makalelerin künyeleri yani kimlik bilgileri olur. Yazarın adı, kitabın adı, basım yılı gibi. Bazen bu künye bilgilerine ek olarak, okuyucunun daha iyi anlaması için bazı detaylar eklememiz gerekir. Bu detayları köşeli ayraç içinde veririz.

Örnek Eşleştirme: Reşat Nuri [Güntekin], Çalıkuşu, Dersaadet, 1922.

Açıklama: Burada yazarın adı “Reşat Nuri” olarak verilmiş, ama yazarın soyadının “Güntekin” olduğu köşeli ayraç içinde belirtilmiş. Bu, bir kaynakçada veya künyede yazar hakkında ek bilgi verme şeklidir. Böylece okuyucu yazarın tam adını öğrenmiş olur.

Uzun Çizgi Görevleri ve Eşleştirmeleri:

1. Yazıda satır başına alınan konuşmaları göstermek için kullanılır. Buna konuşma çizgisi de denir.

Hikayelerde, romanlarda veya tiyatro metinlerinde karakterlerin konuştuğunu belirtmek için her yeni konuşmanın başına uzun çizgi koyarız. Bu, kimin konuştuğunu veya yeni bir konuşmanın başladığını gösterir.

Örnek Eşleştirme: Arkasını dönüp:

— Senin ne işin var burada?

— Burası benim de evim!

— Kapıyı çarpıp gitmeden önceydi o!

Açıklama: Bu örnekte, üç farklı konuşma satır başında uzun çizgi ile başlamış. Kimin konuştuğu doğrudan yazılmamış olsa da, her çizgi yeni bir konuşmayı veya farklı bir kişinin sözünü ifade ediyor. Bu, konuşma çizgisinin en yaygın kullanım şeklidir.

2. Oyunlarda uzun çizgi konuşanın adından sonra da konabilir.

Özellikle tiyatro oyunlarının metinlerinde, kimin konuştuğunu daha net belirtmek için karakterin adını yazarız, sonra bir uzun çizgi koyar ve karakterin sözünü yazarız. Böylece okuyucu veya oyuncu, hangi sözün hangi karaktere ait olduğunu hemen anlar.

Örnek Eşleştirme: Meşe — Gölgenizden güneşi asla göremeyeceğim.

Söğüt — Boşuna üzülüyorsun meşeceğim. Güneş bir yolunu bulup mutlaka ulaşacaktır sana.

Açıklama: İşte burada da “Meşe” ve “Söğüt” karakterlerinin adları yazılmış, hemen yanlarına uzun çizgi konmuş ve ardından söyledikleri sözler gelmiş. Bu format, özellikle tiyatro metinlerinde veya karakterlerin adlarının belirtilmesinin önemli olduğu diyaloglarda kullanılır.

Umarım bu açıklamalar köşeli ayraç ve uzun çizginin görevlerini daha iyi anlamana yardımcı olmuştur. Unutma, bu işaretler yazılarımızı daha düzenli ve anlaşılır hale getirir, böylece hem biz yazarken hem de başkaları okurken çok daha rahat ederiz!