Merhaba sevgili öğrencim, Türkçe dersimizdeki bu etkinliği birlikte adım adım inceleyelim ve soruları çözelim. Hazır mısın?
Öncelikle 1. Etkinlik kısmına bakalım:
Metinde anlamını bilmediğiniz kelimeleri belirleyip defterinize yazınız. Tahminlerinizi, kelimelerin sözlük anlamlarıyla karşılaştırınız. Anlamını öğrendiğiniz kelimeleri sözlük defterinize yazdıktan sonra bunları birer cümlede kullanınız.
Sevgili öğrencim, bu etkinlik senin kendi başına yapman gereken bir çalışma. Yani bir metin okuyup, o metinden bilmediğin kelimeleri bulman, anlamlarını tahmin etmen ve sonra sözlükten kontrol edip cümle içinde kullanman isteniyor. Ben sana burada bir metin vermediğim için bu etkinliği senin yerine yapamam. Ama ne yapman gerektiğini anladığından eminim! Bu tür çalışmalar kelime dağarcığını geliştirmek için çok önemlidir, unutma.
Şimdi gelelim 2. Etkinlik kısmına. Burada bize kelimelerin anlamlarıyla ilgili bilgiler verilmiş ve sonra da örnekler üzerinden bu anlamları incelememiz istenmiş.
2. Etkinlik a)
Gerçek, mecaz ve terim anlamlı sözcüklerle ilgili verilen aşağıdaki bilgileri okuyunuz.
- Gerçek anlam: Bir kelimenin aklımıza gelen ilk anlamıdır. Kelimelerin, sözlükte yer alan ilk anlamları da gerçek anlamlardır. Kelimelerin gerçek anlamlarına sözlük anlamı da denir.
- Mecaz anlam: Kelimenin gerçek anlamından tamamen uzaklaşarak bir ilgi veya benzetme sonucu kazandığı anlamlara mecaz denir. Mecaz, anlatımı zenginleştirmek için kullanılır.
- Terim anlam: Bilim, sanat, spor ya da farklı meslek alanlarına özgü kelimelere terim anlamlı kelimeler denir.
Şimdi “Katı” kelimesinin cümle içindeki kullanımlarını inceleyelim:
- Katı toprağı kazmaya çalışıyordu. → (katı: Sert, yumuşak karşıtı.)
- Oğluna karşı oldukça katıydı. → (katı: Hoşgörüsüz, merhametsiz, acımasız.)
- Katı maddelere kuvvet uygulayarak şekillerini değiştirebiliriz. → (katı: Sıvıların ve gazların tersine, içinde bulunduğu kabın veya üstünde bulunduğu yerin biçimini almayan.)
Şimdi bu cümlelerdeki “katı” kelimesinin hangi anlamda kullanıldığına bakalım ve neden öyle olduğunu açıklayalım:
1. cümlede kelime gerçek,
Açıklama: Burada “katı” kelimesi, toprağın sert olduğunu, yani dokunduğumuzda veya üzerine bastığımızda kolayca şekil değiştirmeyen bir yapıda olduğunu anlatıyor. Bu, “katı” kelimesinin aklımıza gelen ilk anlamıdır, yani gerçek anlamıdır.
2. cümlede mecaz,
Açıklama: “Oğluna karşı oldukça katıydı” cümlesinde “katı” kelimesi, bir insanın hoşgörüsüz, merhametsiz veya acımasız olduğunu anlatıyor. Bir insan elbette fiziksel olarak sert olmaz, değil mi? Burada kelime, gerçek anlamından uzaklaşarak, bir benzetme yoluyla yeni bir anlam kazanmış. Bu yüzden bu kullanım mecaz anlamdır.
3. cümlede ise terim anlamıyla kullanılmıştır.
Açıklama: “Katı maddelere kuvvet uygulayarak şekillerini değiştirebiliriz” cümlesinde “katı” kelimesi, bilimsel bir kavramı ifade ediyor. Maddenin hallerinden biri olan katı halden bahsediliyor. Bu, özellikle fizik veya kimya gibi bilim dallarına ait özel bir anlamdır. Belirli bir alana özgü olduğu için de terim anlam olarak kullanılmıştır.
Gördün mü, aynı kelime farklı cümlelerde ne kadar farklı anlamlara gelebiliyor!
Şimdi sıra sende! 2. Etkinlik b) kısmındaki cümleleri inceleyelim ve altı çizili kelimelerin anlamlarını bulalım.
2. Etkinlik b)
Aşağıdaki cümleleri inceleyiniz. Bu cümlelerde altı çizili kelimelerden hangisi mecaz, hangisi terim anlamıyla kullanılmıştır? Yazınız.
1. soru:
Bir zamanlar Bağdat’ta çok cömert bir halife vardı.
“cömert” kelimesi bu cümlede ___________ anlamıyla kullanılmıştır.
Adım 1: “Cömert” kelimesinin bu cümledeki anlamını düşünelim.
Burada “cömert” kelimesi, halifenin eli açık, bol bol veren, yardımsever bir kişi olduğunu anlatıyor. Yani malını ve parasını başkalarıyla paylaşmaktan hoşlanan, iyi kalpli bir insan.
Adım 2: Bu anlam, kelimenin aklımıza gelen ilk anlamı mı?
Evet, “cömert” dendiğinde genellikle böyle bir insan tipi aklımıza gelir. Bu kelimenin temel, yani gerçek anlamıdır.
Sonuç:
“cömert” kelimesi bu cümlede gerçek anlamıyla kullanılmıştır.
2. soru:
Bu cömert topraklarda her şey yetişirdi.
“cömert” kelimesi bu cümlede ___________ anlamıyla kullanılmıştır.
Adım 1: “Cömert” kelimesinin bu cümledeki anlamını düşünelim.
“Cömert topraklar” derken, toprağın bir insan gibi eli açık olmasından bahsetmiyoruz, değil mi? Burada toprak, verimli, bol ürün veren, bereketli anlamında kullanılmış. Yani toprak o kadar iyi ki, üzerine ekilen her şeyi büyütüp yeşertiyor.
Adım 2: Bu anlam, kelimenin aklımıza gelen ilk anlamından farklı mı?
Kesinlikle farklı! Toprakların “cömert” olması, aslında bir insana ait olan “cömertlik” özelliğinin toprağa yakıştırılmasıdır. Bu, kelimenin gerçek anlamından uzaklaşarak bir benzetme yoluyla kazandığı yeni bir anlamdır. İşte bu duruma mecaz anlam diyoruz.
Sonuç:
“cömert” kelimesi bu cümlede mecaz anlamıyla kullanılmıştır.
Umarım her şeyi çok iyi anlamışsındır. Kelimelerin anlam dünyası gerçekten çok zengin ve eğlencelidir! Unutma, bol bol okuyarak ve kelimelerin farklı kullanımlarını görerek bu konuda kendini daha da geliştirebilirsin. Başarılar dilerim!