Merhaba sevgili 5. sınıf öğrencilerim! Ben sizin Türkçe öğretmeniniz. Bugün birlikte çok önemli bir noktalama işareti olan “kısa çizgi (-)” konusunu işleyeceğiz. Görseldeki bilgileri dikkatlice okuyup, her bir kullanım alanı için örnekler vererek konuyu pekiştireceğiz. Hazır mısınız? Başlayalım!
8. Etkinlik
Kısa çizgi (-) konusunda verilen bilgileri okuyunuz. Kısa çizginin kullanıldığı yerlerle ilgili örnekler yazınız.
1. Satıra sığmayan kelimeler bölünürken satır sonunda kullanılır.
Sevgili öğrencim, bazen bir kelimeyi yazmaya başlarız ama satırın sonuna geliriz ve kelimenin tamamı sığmaz. İşte o zaman kelimeyi hecelerinden ayırırız ve satır sonunda bir kısa çizgi (-) koyarak kelimenin devamının alt satırda olduğunu gösteririz. Böylece okuyan kişi, kelimenin bitmediğini ve alttaki satırdan devam ettiğini anlar.
Örnek:
- Öğretmenimiz, bize bugün yeni bir hi-kâye okudu.
- Yarın okulda hep birlikte spor mü-sabakası yapacağız.
- Babam, bana doğum günümde çok güzel bir bi-siklet aldı.
2. Cümle içinde ara sözleri veya ara cümleleri ayırmak için ara sözlerin veya ara cümlelerin başına ve sonuna konur, bitişik yazılır.
Canım öğrencilerim, bir cümle kurarken bazen ana düşünceye ek olarak, küçük bir açıklama veya ek bilgi vermek isteriz. İşte bu ek bilgiyi, yani ara sözü veya ara cümleyi, ana cümleden ayırmak için iki tane kısa çizgi (-) kullanırız. Bu kısa çizgiler, tıpkı parantez gibi, o ek bilginin nerede başlayıp bittiğini gösterir.
Örnek:
- Dedem –köydeki en yaşlı kişiydi– bize eski anılarını anlattı.
- Bu kitap –emin ol çok seveceksin– macera dolu bir hikaye anlatıyor.
- En sevdiğim arkadaşım –Ahmet– bugün okula gelmedi.
3. Kelimelerin köklerini, gövdelerini ve eklerini birbirinden ayırmak için kullanılır.
Çocuklar, Türkçe derslerinde kelimelerin anlamlı en küçük parçası olan kökünü, sonra köke ekler gelerek oluşan gövdesini ve en son da diğer eklerini öğreniyoruz. İşte bu parçaları birbirlerinden ayırırken kısa çizgi (-) kullanırız. Bu sayede kelimenin hangi parçalardan oluştuğunu çok daha net bir şekilde görebiliriz.
Örnek:
- göz-lük-çü
- sev-gi-li
- oku-du-lar
- ev-den
4. Heceleri göstermek için kullanılır.
Sevgili çocuklar, kelimeleri hecelerine ayırırken ne kadar kolay olduğunu biliyorsunuz. İşte o heceleri yazıya dökerken de aralarına kısa çizgi (-) koyarız. Böylece bir kelimenin hangi hecelerden oluştuğunu ve hecelerin nerede bittiğini açıkça göstermiş oluruz. Bu sayede kelimeleri doğru okumak ve yazmak daha kolaylaşır.
Örnek:
- öğ-ren-ci
- bil-gi-sa-yar
- kit-ap-lık
- o-kul
5. Matematikte çıkarma işareti olarak kullanılır.
Sevgili öğrencilerim, matematik dersinde sayıları birbirinden çıkarırken kullandığımız o işaret var ya, işte o da kısa çizgi (-). Bu işaret sayesinde bir sayıdan başka bir sayıyı çıkardığımızı, yani bir şeyleri azalttığımızı gösteririz.
Örnek:
- 15 – 8 = 7
- 23 – 10 = 13
- 50 – 25 = 25
6. Sıfırdan küçük değerleri göstermek için kullanılır.
Canım çocuklar, bazen hava o kadar soğuk olur ki termometreler sıfırın altına düşer. Ya da denizin derinliğini anlatırken sıfırın altında olduğunu belirtiriz. İşte bu sıfırdan daha küçük değerleri göstermek için sayının önüne kısa çizgi (-) koyarız. Bu, o sayının eksi bir değer olduğunu, yani yokluk ya da azlık ifade ettiğini belirtir.
Örnek:
- Bugün hava sıcaklığı -3°C (eksi üç derece) olacakmış.
- Deniz seviyesinin -50 metre altında bir batık bulundu.
- Hesabımda -10 lira var, yani borcum var demek.
7. Arasında, ve, ile, ila, …-den …-e anlamlarını vermek için kelimeler veya sayılar arasında kullanılır. UYARI: Cümle içinde sayı adlarının yinelenmesinde araya kısa çizgi konmaz.
Sevgili öğrencilerim, bazen iki kelimeyi, iki şehri, iki tarihi veya iki sayıyı birbirine bağlarken ‘arasında’, ‘ve’, ‘ile’, ‘ila’ gibi anlamlar vermek isteriz. İşte bu durumlarda o kelimeler yerine kısa çizgi (-) kullanabiliriz. Bu, aralarında bir bağlantı, bir ilişki olduğunu gösterir.
Örnek:
- Türkçe-İngilizce sözlük (Türkçe ile İngilizce arasındaki ilişkiyi gösterir.)
- İstanbul-Ankara arası (İstanbul ve Ankara arasındaki mesafeyi belirtir.)
- 1923-1938 yılları (1923’ten 1938’e kadar olan süreyi ifade eder.)
- Beşiktaş-Galatasaray maçı (Beşiktaş ve Galatasaray takımlarının maçını belirtir.)
- Öğrenciler 10-15 dakika sonra derse başlayacak. (10 ile 15 dakika arası)
UYARI: Ama çok önemli bir kural var! Eğer bir cümlede sayı adları arka arkaya tekrarlanıyorsa, yani ‘üçer üçer’, ‘beşer beşer’ gibi ifadeler kullanıyorsak, o zaman araya kısa çizgi koymayız. Mesela ‘üçer üçer’ yazarız, ‘üçer-üçer’ yazmayız. Ama ‘beş-altı öğrenci’ derken kısa çizgi kullanabiliriz çünkü burada sayı tekrarı değil, bir aralık belirtiyoruz.
Uyarıya Örnek:
- Yanlış Kullanım: Çocuklar sıra-sıra dizildiler. (Doğrusu: Çocuklar sıra sıra dizildiler.)
- Yanlış Kullanım: İkişer-ikişer içeri girdiler. (Doğrusu: İkişer ikişer içeri girdiler.)
- Doğru Kullanım: Sınavdan aşağı yukarı yedi-sekiz alırım.
Aferin çocuklar! Kısa çizginin kullanım alanlarını ve örneklerini başarıyla tamamladık. Bu bilgileri defterinize not almayı ve sık sık tekrar etmeyi unutmayın. Bir sonraki dersimizde görüşmek üzere!