Merhaba sevgili öğrencilerim! Bugün Türkçe dersimizde çok güzel ve önemli konulara değineceğiz. Hazır mısınız? Özet çıkarma kurallarından metin türlerine, bir de eş sesli kelimelere kadar birçok şeyi birlikte öğrenip pekiştireceğiz. Hadi bakalım, dikkatlice dinleyin ve benimle birlikte öğrenmenin keyfini çıkarın!
4. Nehir, bir metnin özetini çıkarırken aşağıdaki kurallara göre hareket ettiğini söylüyor. İfadeleri doğruysa baş kısımlarına “D”, yanlışsa “Y” yazınız.
Özet çıkarmak, bir metni anlayıp en önemli yerlerini kısaca anlatmak demektir. Ama bunu yaparken bazı kurallara uymamız gerekir. Şimdi Nehir’in yaptıklarına bakalım, hangileri doğru, hangileri yanlışmış?
(…) Özeti çıkardığım metni dikkatlice okudum.
Adım 1: Bir metni özetlemek için öncelikle o metni çok iyi anlamamız gerekir. Anlamadığımız bir metni doğru özetleyemeyiz, değil mi?
Adım 2: Metni dikkatlice okumak, anlamanın ilk adımıdır. Bu yüzden bu ifade doğru bir davranıştır.
Sonuç: D
(…) Metni anladığımdan emin olabilmek için kendime metnin içeriğiyle ilgili sorular sordum.
Adım 1: Metni okuduktan sonra kendimize “Bu metin ne anlatıyor?”, “Ana fikri ne?”, “Kimler var?”, “Nerede geçiyor?” gibi sorular sormak, metni gerçekten anlayıp anlamadığımızı kontrol etmemizi sağlar.
Adım 2: Bu, metni daha iyi kavramak için harika bir yöntemdir. Bu yüzden bu ifade de doğrudur.
Sonuç: D
(…) Özetleme metni kısaltma değil, yorumlamadır, buna dikkat ettim.
Adım 1: Özetleme, bir metnin ana fikirlerini, önemli yerlerini kendi cümlelerimizle ama metnin anlamını bozmadan kısaltmaktır. Yani bir nevi metni “süzmektir”.
Adım 2: Yorumlama ise metne kendi fikirlerimizi, düşüncelerimizi katmak demektir. Özet çıkarırken kendi yorumlarımızı katmamalı, sadece metinde anlatılanları kısaca aktarmalıyız. Bu ifade “kısaltma değil, yorumlamadır” dediği için yanlıştır.
Sonuç: Y
(…) Metindeki olayları istediğim şekilde sıraladım.
Adım 1: Bir hikayeyi veya bir olayı özetlerken, olayların sıralamasını değiştirmemeliyiz. Metindeki olaylar hangi sırayla anlatılıyorsa, özetimizde de o sırayı korumalıyız.
Adım 2: Olayların sırasını değiştirmek, metnin akışını ve anlam bütünlüğünü bozar. Bu yüzden bu ifade yanlıştır.
Sonuç: Y
(…) Metinde bazı cümleleri olduğu gibi aldım.
Adım 1: Özet çıkarırken, metindeki cümleleri olduğu gibi kopyalamak yerine, metnin ana fikirlerini kendi kelimelerimizle ifade etmeliyiz. Kopyala-yapıştır yapmak özet çıkarma değildir.
Adım 2: Kendi kelimelerimizle anlatmak, metni ne kadar iyi anladığımızı gösterir. Bu ifade yanlıştır.
Sonuç: Y
(…) Özetimde ayrıntılara geniş yer verdim.
Adım 1: Özetin amacı, metni kısaltmak ve en önemli noktaları vurgulamaktır. Ayrıntılar, metnin uzun olmasının nedenidir.
Adım 2: Eğer ayrıntılara geniş yer verirsek, özetimiz kısa ve öz olmaz, metnin kendisi gibi uzun olur. Bu da özetin amacına aykırıdır. Bu ifade yanlıştır.
Sonuç: Y
(…) Özeti bitirdikten sonra birkaç kez okudum ve metni tekrar gözden geçirdim. Böylelikle eksik gördüğüm bazı önemli noktaları özetime ekledim.
Adım 1: Özetimizi bitirdikten sonra tekrar okumak ve metinle karşılaştırmak çok önemlidir. Belki unuttuğumuz, eksik bıraktığımız önemli bir yer vardır.
Adım 2: Bu kontrol sayesinde özetimizi daha doğru ve eksiksiz hale getirebiliriz. Bu ifade doğru bir davranıştır.
Sonuç: D
5. Aşağıda verilen bilgilerin başında bulunan rakamları ilgili oldukları metin türlerinin altına yazınız.
Türkçede birçok farklı metin türü var. Her birinin kendine özgü özellikleri bulunur. Şimdi bu özellikleri okuyup hangi metin türüne ait olduklarını bulalım.
1) Olmuş ya da olması mümkün bir olayın çok uzun olmayacak şekilde anlatıldığı bir türdür.
2) En önemli özelliği, okuyucuya hayat konusunda bir ders vermesidir. Bunun yanında karakterler çoğunlukla hayvanlardan veya bitkilerden seçilir.
3) Hayal gücüne dayanır. Çoğunlukla olağanüstü durum veya olayları, olağanüstü nitelikteki kahramanlara dayanarak anlatılır.
4) Dizeler hâlinde yazılır. Duygular ön plandadır.
Anı:
Adım 1: Anı, bir kişinin geçmişte yaşadığı önemli olayları, deneyimleri anlattığı yazı türüdür. Genellikle gerçek olaylara dayanır.
Adım 2: Yukarıdaki bilgilerden hiçbiri doğrudan anıyı tarif etmiyor. Bu yüzden buraya bir sayı gelmeyecek.
Sonuç:
Fabl:
Adım 1: Fabl’ın en belirgin özelliği, kahramanlarının genellikle hayvanlar veya bitkiler olması ve hikayenin sonunda bir ders vermesidir. Tıpkı Karga ile Tilki hikayesi gibi.
Adım 2: 2 numaralı bilgi aynen bunu anlatıyor: “En önemli özelliği, okuyucuya hayat konusunda bir ders vermesidir. Bunun yanında karakterler çoğunlukla hayvanlardan veya bitkilerden seçilir.”
Sonuç: 2
Hikâye:
Adım 1: Hikaye, yaşanmış veya yaşanabilecek olayları anlatan, genellikle kısa yazı türleridir. Romanlar gibi çok uzun olmazlar.
Adım 2: 1 numaralı bilgi tam da hikayeyi anlatıyor: “Olmuş ya da olması mümkün bir olayın çok uzun olmayacak şekilde anlatıldığı bir türdür.”
Sonuç: 1
Masal:
Adım 1: Masallar, genellikle hayal ürünü olayları, olağanüstü kahramanları ve sihirli durumları anlatır. “Bir varmış, bir yokmuş” diye başlarlar.
Adım 2: 3 numaralı bilgi masalın özelliklerini taşıyor: “Hayal gücüne dayanır. Çoğunlukla olağanüstü durum veya olayları, olağanüstü nitelikteki kahramanlara dayanarak anlatılır.”
Sonuç: 3
Şiir:
Adım 1: Şiirler, duygu ve düşüncelerin dizeler halinde, bazen kafiyeli ve ölçülü bir şekilde anlatıldığı, estetik bir dille yazılan metinlerdir.
Adım 2: 4 numaralı bilgi şiiri tarif ediyor: “Dizeler hâlinde yazılır. Duygular ön plandadır.”
Sonuç: 4
6. Aşağıda verilen cümlelerde altı çizili kelimeleri eş sesli oldukları diğer anlamıyla cümle içinde kullanınız.
Eş sesli kelimeler, yazılışları ve okunuşları aynı olan ama anlamları tamamen farklı olan kelimelerdir. Örneğin “yüz” kelimesi hem “sayı” olan yüz, hem “insan yüzü”, hem de “yüzmek” fiili anlamına gelebilir. Şimdi cümlelerdeki altı çizili kelimelerin diğer anlamlarını bulup yeni cümleler kuralım.
Sporun her dalını çok seviyordu.
Adım 1: Bu cümlede “dalını” kelimesi, sporun bir türünü, kategorisini ifade ediyor. Örneğin futbol bir spor dalıdır, basketbol başka bir spor dalıdır.
Adım 2: “Dal” kelimesinin bir diğer anlamı ise ağaç dalıdır. Bir de suya dalmak eylemi vardır.
Adım 3: Şimdi “ağaç dalı” anlamıyla bir cümle kuralım.
Sonuç: Ağacın en kalın dalına konan kuş, şarkı söylemeye başladı.
Sağ yanağında bir ben vardı.
Adım 1: Bu cümlede “ben” kelimesi, ciltteki küçük, koyu renkli leke olan benek anlamında kullanılmış.
Adım 2: “Ben” kelimesinin bir diğer anlamı ise kişi zamiri olan “ben”dir. Yani kendini ifade ederken kullandığımız kelime.
Adım 3: Şimdi kişi zamiri olan “ben” ile bir cümle kuralım.
Sonuç: Bu resmi ben çizdim, beğendin mi?
Al bayrağımız göklerde dalgalanıyor.
Adım 1: Bu cümlede “Al” kelimesi, kırmızı renk anlamında kullanılmış. Türk bayrağımızın rengi kırmızıdır.
Adım 2: “Al” kelimesinin bir diğer anlamı ise bir şeyi ele geçirmek, almak fiilidir. Emir kipiyle “Al!” şeklinde kullanılır.
Adım 3: Şimdi “almak” fiilinin emir kipiyle bir cümle kuralım.
Sonuç: Masadaki kitabı alıp okumaya başladı.
Bu alanda yüzün üzerinde kişiyle görüştü.
Adım 1: Bu cümlede “yüzün” kelimesi, 100 sayısını ifade ediyor. “Yüzün üzerinde” yani 100’den fazla kişi.
Adım 2: “Yüz” kelimesinin başka anlamları da vardır: insan yüzü, denizde yüzmek fiili, hayvanın derisini yüzmek fiili gibi.
Adım 3: Şimdi “insan yüzü” anlamıyla bir cümle kuralım.
Sonuç: Sabah kalktığında yüzünü yıkadı.
Denizi bu küçücük salla mı geçmeyi düşünüyorsun?
Adım 1: Bu cümlede “salla” kelimesi, sal adlı deniz taşıtının küçük halini (sal + -la ekiyle) ifade ediyor. Sal, genellikle ağaç kütüklerinden yapılan basit bir deniz aracıdır.
Adım 2: “Salla” kelimesinin bir diğer anlamı ise sallamak fiilinin emir kipidir. Yani bir şeyi sağa sola hareket ettirmek.
Adım 3: Şimdi “sallamak” fiilinin emir kipiyle bir cümle kuralım.
Sonuç: Arkadaşına elini sallayarak veda etti.
Çay içmeyi çok seviyordu.
Adım 1: Bu cümlede “Çay” kelimesi, içtiğimiz sıcak içecek olan çayı ifade ediyor.
Adım 2: “Çay” kelimesinin bir diğer anlamı ise küçük akarsu, yani dere gibi su birikintisidir.
Adım 3: Şimdi küçük akarsu anlamıyla bir cümle kuralım.
Sonuç: Köyün içinden gürül gürül akan bir çay vardı.